Cognitieve bias: planning fallacy

cognitieve bias planning fallay

Heb je het wel eens meegemaakt, dat je overoptimistisch was over je eigen planning, bijvoorbeeld toe je een werkstuk of scriptie moest inleveren en dacht dat het stuk in 3-4 weken makkelijk klaar zou zijn, en het uiteindelijk een half jaar duurde?

Of werd er in jouw gemeente een weg of een gebouw gepland dat tijd en kosten schrijnend overschreed? Het fenomeen, dat projecten veel meer tijd (en vaak ook geld) kosten vragen dan gepland zien we overal, individueel en in organisaties.

Het fenomeen, dat projecten veel meer tijd (en vaak ook geld) kosten vragen dan gepland zien we overal, individueel en in organisaties. Twee voorbeelden van bekende internationale projecten die vertraging hebben opgelopen en/of veel meer gekost dan oorspronkelijk geraamd, omdat planners onvoldoende rekening hebben gehouden met risico’s en onvoorziene omstandigheden zijn de aanleg van de HSL-Zuid (de hogesnelheidstreinverbinding tussen Amsterdam en Brussel) en de Flughafen Berlin Brandenburg.

cognitieve bias planning fallacy Von Robert Aehnelt - Eigenes Werk, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=15603403
Bouw van het vliegveld Berlijn
Von Robert Aehnelt – Eigenes Werk, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=15603403

“Bias”

De planningsfout waarbij tijd en moeite wordt onderschat, wordt in de psychologie “planning fallacy” genoemd. Dit is maar één van vele voorbeelden van de zogenaamde optimisme bias. Deze cognitieve denkfout -of “bias” – is een tendens in het denken waarbij mensen zichzelf en hun projecten positiever inschatten dan realistisch is. Als we volledig rationeel zouden denken over de wereld zouden we gewoon informatie verzamelen, verwerken en dan gebruiken om te oordelen en beslissingen nemen.

cognitieve bias planning fallay

In plaats daarvan hebben de meeste mensen in veel opzichten de neiging om overoptimistisch te zijn.

Een dergelijke “optimisme bias” wordt bij veel verschillende mensen gezien, het is dus geen individuele, maar een algemeen menselijke tendens, die in de evolutie geworteld is. Optimisme bias en planning fallacy horen bij de honderden denkfouten of bias die experimenteel bij veel verschillende individuen groepen vastgesteld. Met deze menselijke denkfouten is een grote groep sociaalpsychologische onderzoekers bezig.

Omvangrijk onderzoek uit de sociale psychologie toont dan ook aan, dat menselijke automatische denkprocessen de werkelijkheid ietwat verdraaid weergeven. Niet objectief dus, maar op systematische wijze (= niet op toevallige wijze) verkeerd. Dat noemt men “bias”. Vele bias komen erop neer dat we te optimistisch zijn, dat we ons zelf en onze mogelijkheden overschatten. Evolutionair heeft deze systematische denkfout wel zin: de mens heeft kunnen handelen en grote risico`s nemen: denk aan onze voorouders die zomaar met schepen over de zee voeren zonder te weten of ze ergens aankomen.

cognitieve bias planning fallay

Uit sociaalpsychologisch onderzoek komen meerdere redenen voor de planning fallacy naar voren:

*Wanneer mensen voorspellen hoe lang ze over een bepaalde taak zullen doen, richten ze zich vooral op de toekomst en hoe ze de taak zullen uitvoeren. Dit weerhoudt hen ervan terug te kijken in de tijd en zich te herinneren hoe lang soortgelijke taken in het verleden duurden.

verwijt planning fallacy

En als men al terug denkt, heeft men vaak een tendens, de gemaakte fouten en vertragingen aan pech of aan anderen toe te schrijven, en gelooft men dat het in de toekomst zeker goed gaat.

*ook de motivatie speelt een grote rol: Bij het voorspellen gokken individuen vaak dat er zal gebeuren wat zij graag willen dat er gebeurt (Johnson & Sherman, 1990).

*als mensen vooral aan het einddoel denken en niet aan de tussenstappen die er nodig zijn, wordt de planning fallacy groter- dit is waarschijnlijk ook de reden dat de planning fallacy groter is bij het management dan bij uitvoerende medewerkers (die minder op het einddoel gefocusseerd zijn en meer last hebben van de werkdruk)

*de planning fallacy op de werkvloer kan ook worden versterkt als managers als positief en aanpakkend willen verschijnen.

cognitieve bias planning fallay Optimisme en daadkracht

Optimisme en daadkracht is sympathiek en overtuigend, sceptisch denken wordt vaak als remmend en zeurderig opgevat.

*de planning fallacy op de werkvloer kan ook een volledig rationale basis hebben: als een project als moeilijk, langdurend en duur worden gerepresenteerd is het veel moeilijker om goedkeuring te verkrijgen.

*op individueel niveau dient de planning fallacy ook om uitstelgedrag te legitimeren.

Als mijn scriptie maar 2 maanden in beslag zal nemen, kan ik NU met wintersport….

Hoe kan men de planning fallacy tegengaan?

*deze planning fallacy goed onderkennen

*planning software gebruiken

*gedetailleerd en in kleine stappen plannen

*bewust met tegenvallers rekenen

*met buitenstaanders (coach) de planning bespreken

Literatuur

Prebunking: weerbaarheid tegen desinformatie

Is er naast fysieke inenting ook cognitieve inenting mogelijk, een inenting tegen wetenschapsontkenning, riskant gezondheidsgedrag, emotioneel manipulatieve marketing en politieke berichtgeving (fake news)? Is het mogelijk om met een soort van cognitieve inenting weerstand tegen desinformatie te kweken?

Cognitieve inenting tegen desinformatie  inoculation theory
Cognitieve inenting tegen desinformatie inoculation theory

De “inoculation theory” (NL Resistentietheorie) is een sociaal-psychologische/communicatietheorie die verklaart hoe iemand kan worden beschermd tegen ongewenste manipulatie of beïnvloeding. De bescherming zou dan op ongeveer dezelfde manier gebeuren als een lichaam kan worden beschermd tegen ziekte. De Inoculation Theory/Resistentietheorie gebruikt medische inenting als verklarende analogie – toegepast op houdingen (of overtuigingen) in plaats van op een ziekte. De theorie biedt grote mogelijkheden om via preventie (“prebunking”) en waarschuwing verbeterde weerbaarheid van het publiek tegen desinformatie en nepnieuws op te bouwen, bijvoorbeeld bij het aanpakken van wetenschapsontkenning, riskant gezondheidsgedrag, emotioneel manipulatieve marketing en politieke berichtgeving.

Desinformatie

Desinformatie is ernstiger geworden met de komst van het internet. De mogelijkheid van onmiddellijke en anonieme communicatie maakt het internet een ideaal voertuig voor misleiding. Veel wetenschappers werken daarom aan preventie tegen manipulatieve online-beïnvloeding.

Sociaalpsycholoog Sander van der Linden is beroemd voor zijn onderzoek over sociale beïnvloeding en onderzoek gebaseerd op de inoculatietheorie waarbij het vooraf waarschuwen van mensen en hen blootstellen aan een sterk afgezwakte dosis valse informatie/fake news/Nepnieuws als het ware psychologische weerstand tegen valse of misleidende informatie kan opwekken.

Sander van der Linden heeft een aantal instrumenten en technieken ontwikkeld om de inoculatietheorie in de praktijk toe te passen en desinformatie tegen te gaan. De nadruk op preventie (“inoculatie” “cognitieve inenting”) is belangrijk, omdat het bijna onmogelijk blijkt mensen te overtuigen die als overtuigd zijn geraakt van misinformatie. Zij staan zelden open voor nieuwe informatie, correctie “fact checking” of “debunking” en maken deel uit van sociale netwerken waar misinformatie steeds verder wordt uitgewerkt en uitgediept.

Cognitieve inenting tegen desinformatie inoculation theory van der linden
uit het artikel van Van der Linden, S., & Roozenbeek, J. (2020).

Online game Bad News

Van der Linden heeft een aantal educatieve middelen en materialen ontwikkeld. Deze materialen omvatten online interactieve hulpmiddelen die zijn ontworpen om aantrekkelijk en gemakkelijk te gebruiken te zijn, zoals preventieve video´s voor YouTube. Daarnaast heeft Van der Linden samengewerkt met een aantal organisaties en instellingen om op cognitieve inenting gebaseerde campagnes en interventies te ontwikkelen en te implementeren die mensen moeten helpen zich te beschermen tegen de invloed van verkeerde informatie. Samen met het Jon Roozenbeek ontwikkelde hij “Bad News“, een interactieve educatieve ervaring: The Fake News Game.

Cognitieve inenting tegen desinformatie spel in de huid kruipen van een producent van nepnieuws. strategieën van desinformatie te doorzien door deze zelf te gebruiken. inoculation theory cognitieve inenting
Bad News game

Het spel laat het spel spelers in de huid kruipen van een producent van nepnieuws. Zij leren de strategieën van desinformatie te doorzien door deze zelf te gebruiken. Sturen op impersonatie (fake personen of links), emotie, polarisatie, trolling, complottheorieën verzinnen, tegenstanders in diskrediet brengen…als je het zelf hebt gedaan zie je hoe makkelijk dit ook is voor een ander.

Bad News kan in vele talen worden gespeeld o.a. ook in Russisch, ook al zegt Van der Linden, dat de culturele context nog niet op de Russische desinformatie is aangepast. Daaraan wordt nog gewerkt. Politike desinformatie en proganda is een belangrijk domein voor preventie. Op YouTube gaat Van der Linden overigens ook uitvoerig in op de desinformatie rondom Oekraïne en geeft een link voor de Oekraïnse versie van Bad News getbadnewsukraine.com

Filmpjes

Van der Linden en Roozenbeek werken samen met Google om korte, leuke animatiefilmpjes op YouTube te plaatsen die gebruikers leren om de boven genoemde veelvoorkomende desinformatie-technieken te herkennen en te analyseren, zoals het tot zondebok maken van anderen. De video’s bevatten humoristische voorbeelden van deze strategieën aan de hand van personages uit populaire televisieprogramma’s en films als Family Guy en Star Wars. (De video’s kunnen online worden bekeken).

De resulaten van de prebunking/psychologische inenting zijn bemoedigend (Roozenbeek et al, 2022).

In april verschijnt het nieuwe boek van Sander van der Linden met de ietwat ongelukkige titel “Het waarheidsvaccin”.

Literatuur:

McIntyre, L. C. (2021). How to talk to a science denier: conversations with flat Earthers, climate deniers, and others who defy reason.

Van der Linden, S., & Roozenbeek, J. (2020). Psychological inoculation against fake news. The psychology of fake news: Accepting, sharing, and correcting misinformation, 147-169.

Roozenbeek, J., Van Der Linden, S., Goldberg, B., Rathje, S., & Lewandowsky, S. (2022). Psychological inoculation improves resilience against misinformation on social media. Science Advances8(34), eabo6254.

Emotie, cognitie, hersenen en gedragsverandering

Sociale cognitie: emotie en cognitie samen

Om het samenspel tussen emotie en cognitie te begrijpen moeten we eerst naar het begrip “sociale cognitie” kijken, de manier waarop mensen waarnemen en denken. Emotie en cognitie komen hierbij samen.

Sociale cognitie is een belangrijk begrip uit de sociale psychologie. Het betekent dat menselijke perceptie en denken sterk bepaald wordt door sociale relaties. Natuurlijk gaat sociale cognitie over het waarnemen en interpreteren van het gedrag van anderen. Maar sociale denkprocessen gaan veel verder en omvatten ook een groot gedeelte van de perceptie van dingen en feiten.

Lees verder “Emotie, cognitie, hersenen en gedragsverandering”

Ecopsychologie: sociale invloed voor duurzaamheid

Hoe kunnen psychologische inzichten helpen, om milieuvriendelijk en duurzaam gedrag te ondersteunen? Resultaten uit sociaalpsychologisch onderzoek over sociale invloed, duurzaamheid, gedrag en gedragsverandering geven aanwijzingen.

Lees verder “Ecopsychologie: sociale invloed voor duurzaamheid”

Lifestyle-interventies bij depressieve klachten en stress

Veel mensen hebben last van psychische klachten zoals depressies zonder dat er sprake is van een echte “stoornis” (diagnose DSM). Bij bijna al deze mensen spelen lifestyle-factoren zoals bewegen, eten en slapen een rol, zelfs al worden de klachten niet primair hierdoor veroorzaakt. Maar mensen die niet lekker in hun vel zitten, bewegen, eten en slapen als gevolg van hun primaire klachten vaak slechter. Daardoor ontstaat een vicieuze cirkel: het lichaam maakt stresshormonen (cortisol) aan, die de klachten verergeren of in stand houden. Lifestyle-interventies kunnen helpen om dit te overkomen.

lifestyle-interventies depressieve klachten en stress
Lees verder “Lifestyle-interventies bij depressieve klachten en stress”

Feiten en meningen

Realiteit, populisme, feiten en meningen

In haar column Realiteit, een wankel construct laat psychiater en politica Esther van Fenema zien, dat er een overlap is tussen hallucinaties en waanvoorstellingen van psychiatrische patiënten en van “gezonde” mensen. Inderdaad, waanzin is menselijk en ook niet-psychotische mensen kennen grenssituaties onder invloed van drugs, alcohol of angst, waar de waarnemingen de realiteit helemaal niet spiegelen. En ook de alledaagse waarneming is door een scala van sociale en emotionele interpretaties en fouten (biases) gekleurd. Feiten en meningen lopen door elkaar heen.

Lees verder “Feiten en meningen”

De psychologie van de radicalisering

Als docent sociale psychologie en geïnteresseerd in de de psychologie van de radicalisering keek ik met interesse naar de vierde aflevering van de beroemde serie van Steven Spielberg Why we hate. Deze aflevering gaat over radicalisering. Extremisme-expert en CEO van het Institute for Strategic Dialogue (ISD) Sasha Havlicek onderzoekt hier wat mensen aantrekt in ideologieën die haat en geweld aanwakkeren.

Lees verder “De psychologie van de radicalisering”

Emotionele stabiliteit en neuroticisme

Emotionele stabiliteit en neuroticisme (Big Five persoonlijkheidsdimensies)

In een video van de “Universiteit van Nederland” met de titel “Met welke persoonlijkheid heb je het meeste succes op de werkvloer?”

legt arbeids- en organisatiepsycholoog Kilian Wawoe de Big Five persoonlijkheidsdimensies uit, het wetenschappelijk onderbouwde model van onze persoonlijkheid met de dimensies Extraversie, Vriendelijkheid, Emotionele Stabiliteit, Zorgvuldigheid en Openheid:

Big-Five-persoonlijkheid-neuroticisme

(lees hier meer over deze dimensies)

Uit onderzoek blijkt dat voor succes op de werkplek Zorgvuldigheid de belangrijkste van deze vijf dimensies is, een uitkomst die ook intuïtief aannemelijk lijkt. De potentieel meest problematische persoonlijkheidsdimensie op de werkplek blijkt de dimensie Emotionele stabiliteit te zijn, en wel dan als sprake is van een lage emotionele stabiliteit of een hoog zogenaamd Neuroticisme.

Een hoog neuroticisme correleert positief met verhoogde stress, angst en andere negatieve gevoelens, met slechtere gezondheid, alcoholgebruik en ander ongewenst gedrag.

Men kan zich bijna afvragen: als iemand hoog scoort op de persoonlijkheidsdimensie Neuroticisme en dus weinig emotioneel stabiel is, welke meerwaarde heeft deze persoon in een werkomgeving? In zijn boek Hoe are you, really? neemt persoonlijkheidspsycholoog Brian R. Little het op voor de neurotische medemens (niet zelden kunstenaars en schrijvers). Hij schrijft, dat neurotische mensen een sensitiviteit voor gevaren hebben ontwikkeld en anderen kunnen waarschuwen.

Veel hangt af van de andere aspecten van de persoonlijkheid. Zo lijkt het aannemelijk dat een emotioneel labiele mens die behalve angstig of pessimistisch ook nog onvriendelijk is extra veel moeilijkheden op zijn werkplek (en ook thuis) zal ondervinden. Daarentegen kan zorgvuldigheid een goede compensatie van neuroticisme zijn: de angsten kunnen worden gekanaliseerd en in actie en preventie worden omgezet. Een consciëntieuze, vriendelijke neuroot zal met zijn kritisch denkvermogen vermoedelijk een goede bijdrage aan elk team kunnen leveren.

Balance zoeken: ademtechnieken en mindfulness helpen om een betere emotionele stabiliteit in het dagelijks leven te vinden. Andere technieken voor alledaagse emotieregulatie omvatten:

  • Gezond eten
  • Regelmatige en ruime rust- en slaaptijden
  • Veel bewegen
  • Bewust kleine positieve ervaringen verzamelen
  • Nieuwe dingen stapsgewijs leren
  • Cognitieve herstructurering (gedachten positiever en realistischer maken)
  • Sociale steun zoeken, zo nodig ook professionele steun.

 

Lees hier meer over het verschil tussen mannen en vrouwen, en jonge en oude mensen in neuroticisme.

 

Maria Trepp, docent Persoonlijkheidspsychologie

 

Corona-gedrag als sociaal dilemma en generatieconflict

Waarom houden mensen zich niet aan de Corona-maatregelen?

In de media wordt steevast gesproken over verwarrende mededelingen van de overheid/het RIVM. Er zou meer duidelijkheid moeten komen, over mondkapjes etc. etc.

mondkapje COVID
Corona-gedrag als sociaal dilemma

Maar terecht waarschuwt de WRR in zijn bijdrage “Communicatie en draagvlak Covid-19” voor een “beter uitleggen”-valkuil.

Lees verder “Corona-gedrag als sociaal dilemma en generatieconflict”

Beter snel of langzaam praten voor publiek?

Is het aan te bevelen om snel of langzaam te spreken voor een publiek? Volgens onderzoek hangt het van de stemming in het publiek af:

Spreek snel als het publiek niet met meegaand is en praat langzaam als men goed luistert en aan je lippen hangt. Uitvoerig hierover:

Speed Up to Limit Counterargument (and Slow Down When Preaching to the Choir

Ali_Merwi_1 spreken

Afbeelding:

By Sonia Sevilla (Own work) [CC-BY-SA-3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)], via Wikimedia Commons

maria trepp