Emotie, cognitie, hersenen en gedragsverandering

Sociale cognitie: emotie en cognitie samen

Om het samenspel tussen emotie en cognitie te begrijpen moeten we eerst naar het begrip “sociale cognitie” kijken, de manier waarop mensen waarnemen en denken. Emotie en cognitie komen hierbij samen. Later zal ik uitleggen dat emotie en cognitie door belangrijke onderzoekers “systeem 1” en “systeem 2” worden genoemd.

Sociale cognitie is een belangrijk begrip uit de sociale psychologie. Het betekent dat menselijke perceptie en denken sterk bepaald wordt door sociale relaties. Natuurlijk gaat sociale cognitie over het waarnemen en interpreteren van het gedrag van anderen. Maar sociale denkprocessen gaan veel verder en omvatten ook een groot gedeelte van de perceptie van dingen en feiten.

Alles wat we denken en doen is sociaal gekleurd, ook al zijn we ons daar vaak niet bewust van. De mens is evolutionair ontwikkeld als sociaal wezen, dat uitzonderlijke prestaties zoals kunst en wetenschap alleen maar in een groep en niet als geïsoleerd individu kon bereiken. Elk geniaal individu heeft voortgeborduurd op het werk van anderen en in verhouding maar heel kleine veranderingen toegevoegd.

Hersenen

Een van de belangrijkste empirische en theoretische resultaten uit het onderzoek over sociale cognitie is het feit dat alle gebeurtenissen om ons heen enorm complex zijn, in feite te complex voor onze hersenen.

Daarom kiezen we bepaalde dingen (selectie) waarop we onze aandacht richten en interpreteren op grond van eerdere sociale ervaringen die we hebben gemaakt. Sociale cognitie maakt het mogelijk om in een zeer complexe omgeving informatie te verwerken en effectief en snel te kunnen reageren.

Een van de basisfeiten van sociale cognitie is dan ook dat veel van onze aandacht, selectie en interpretatie van gebeurtenissen razendsnel en automatisch gebeurd. De evolutie van onze hersenen en onze sociale ervaring maakt dit mogelijk. Dit automatisch proces wordt ook wel “heuristiek” genoemd: een snelle reactie gebaseerd op intuïtieve vuistregels.

Voorbeeld:

Vaak is deze automatische reactie adequaat en passend. Maar vaak gaat het ook mis: de snelheid bederft de kwaliteit van het denken. Omvangrijk onderzoek uit de sociale psychologie toont aan, dat deze automatische denkprocessen de werkelijkheid ietwat verdraaid weergeven. Niet objectief dus, maar op systematische wijze (niet op toevallige wijze) verkeerd. Dat noemt men “bias”. Er zijn honderden verschillende systematische bias in het menselijk denken beschreven. Vele bias komen erop neer dat we te optimistisch zijn, dat we ons zelf en onze mogelijkheden overschatten. Evolutionair heeft deze systematische denkfout wel zin: de mens heeft kunnen handelen en grote risico`s nemen: denk aan onze voorouders die zomaar met schepen over de zee voeren zonder te weten of ze ergens aankomen. Maar andere systematische bias kunnen ook de wortel zijn van conservatief denken en risico-aversie. Weer andere bias gaan over de context: wat we denken en hoe we reageren hangt sterk van de context af (is dus niet objectief, omdat objectiviteit juist betekent: context-onafhankelijk denken). En dan zijn er nog vooroordelen: een bias tegenover een groep mensen die ongegrond systematisch verkeerd (meestal negatief) beoordeeld worden.

Kahnemann Thinking, Fast and Slow

De belangrijkste denker over de bias in de sociale cognitie is Daniel Kahnemann, winnaar van de Nobelprijs voor Economie.

Daniel Kahnemann

Zijn boek Thinking, Fast and Slow (samen met Tversky) is een van de belangrijkste boeken over sociale cognitie. Kahnemann beschrijft twee menselijke denksystemen (dual processes): Fast en Slow. Het snelle automatische systeem is gebaseerd op instinct en emotie en is ideaal geschikt voor herhaalde dagelijkse geautomatiseerde handelingen, en het langzame systeem gebaseerd op nadenken en logica: het systeem van de wetenschap en reflectie.

Kahnemann heeft recentelijk samen met medeauteurs een nieuw boek geschreven “Noise” (Ruis) waar hij opnieuw de beide denksystemen beschrijft, die inmiddels in talrijke experimenten zijn aangetoond (dat geldt ook ondanks deels terechte kritiek op de experimenten van Kahnemann zelf) en ook op gescheiden hersenprocessen lijken te baseren. Automatisch denken lijkt vooral in de amygdala plaats te vinden en rationeel denken in de prefrontale cortex, die evolutionair veel later is ontstaan.

Alle tekstboeken Sociale Psychologie behandelen de duale cognitieve processen in de traditie van Kahnemann en vaak ook de neuropsychologische basis hiervan.

Zowel system 1 alsook system 2 zijn diep menselijk en noodzakelijk voor ons bestaan. Systeem 1, het automatisch en emotioneel denken, is noodzakelijk in het dagelijks leven. Het maakt ons vaak vrolijk en daadkrachtig. System 2 heeft de moderne wetenschap, techniek en samenleving mogelijk gemaakt. System 2, het logische, duidelijke redeneren, is in feite ook socialer dan het intuïtieve systeem 1. Logische redenering kan van anderen gevolgd worden en tot een gezamenlijke oplossing leiden. Emotie en intuïtie (systeem 1) kunnen geaccepteerd of spantaan gedeeld worden, maar zijn minder geschikt voor een democratisch of gezamenlijk proces van denken, stapsgewijze verbetering of het gezamenlijk vinden van nieuwe oplossingen. System 2 zal veel vaker de weg naar een kwalitatief goede oplossing leiden. In een professionele omgeving is systeem 1 belangrijk, maar systeem 2 essentieel.

Gedragsverandering met systeem 1 en systeem 2

System 1, het automatisch systeem, heeft het nadeel dat het makkelijk door andere mensen misbruikt kan worden. Als we kunnen worden verleid puur op emotie en impuls te ageren doen we dingen die vaak minder goed voor ons zijn – financieel of qua gezondheid. Alle instructies en adviezen hoe men om moet gaan met manipulatie en opdringerige marketing laten zich dan ook samenvatten met: gebruik systeem2. Denk langzaam. Neem de tijd. Denk na over wat je zelf wilt en wat je eigen doelen zijn.

#duinplas #rimpeling #lake #spiegeling #spiegelung #westduinpark #denhaag #natuur #natuurfotografie #landschap #landscape #landschaft #schemering #dämmerung #twilight

Neem de tijd en denk na

Maar systeem 1, het automatisch systeem, kan ook door ons zelf in ons eigen voordeel worden gebruikt. We kunnen (met behulp van nadenken en plannen, dus systeem 2) systeem 1 gericht zo inzetten dat we worden verleid automatisch de goede keuze te maken. Een schaal met fruit klaarzetten op de werkplek is een typisch voorbeeld.

Automatisch en zonder te denken pakken we op die manier veel gezond eten. Op deze automatische en wenselijke keuzes is de omvattende nieuwe literatuur over “gewoontes” gericht. Wetenschapper Wendy Wood heeft een groot aantal onderzoeksartikelen maar ook populairwetenschappelijke boeken hierover geschreven.

Niet alleen op individueel niveau wordt van automatische processen gebruik gemaakt maar ook via maatschappelijk modern ontwerp, dat heet dan “nudging”.

Nudging bij De Efteling

Anders dan bij het veranderen van gewoontes is hier bij de individuele mens alleen sprake van automatische processen, niet van bewuste besluitvorming. Daarom is “nudging” ook minder effectief dan het actief gewoontes veranderen door slim gebruik te maken van automatische processen.

Emotie en cognitie kunnen niet van elkaar worden gescheiden

De theorieën die systeem 1 en systeem 2 onderscheiden worden ook wel “duale modellen” genoemd. Veel spreekt ervoor dat deze systemen niet gescheiden zijn maar interactief met elkaar werken. Emotie en cognitie bestaan niet onafhankelijk van elkaar en het intuïtieve systeem 1 is ook een vorm van denken, net zoals het rationele systeem 2 emoties omvat. Op het gebied van emotie en cognitie is er veel onderzoek. Weliswaar lijkt cognitie (systeem 2) hierbij veel belangrijker en ook sterk sturend te zijn, emotie en cognitie zijn zo sterk verbonden dat het bijna onmogelijk is het een van het ander te scheiden. Wel staat empirisch vast, dat voor interventies en gedragsverandering cognitie, dus systeem 2 voorop staat. Voor succesvolle gedragsverandering zijn emotie en cognitie allebei belangrijk maar de toegang voor de gedragsverandering ligt in eerste instantie bij de cognitie.

Maria Trepp, docent masteropleiding Toegepaste psychologie

Ecopsychologie: sociale invloed voor duurzaamheid

Hoe kunnen psychologische inzichten helpen, om milieuvriendelijk en duurzaam gedrag te ondersteunen? Resultaten uit sociaalpsychologisch onderzoek over sociale invloed, duurzaamheid, gedrag en gedragsverandering geven aanwijzingen.

Lees “Ecopsychologie: sociale invloed voor duurzaamheid” verder

Lifestyle-interventies bij depressieve klachten en stress

Veel mensen hebben last van psychische klachten zoals depressies zonder dat er sprake is van een echte “stoornis” (diagnose DSM). Bij bijna al deze mensen spelen lifestyle-factoren zoals bewegen, eten en slapen een rol, zelfs al worden de klachten niet primair hierdoor veroorzaakt. Maar mensen die niet lekker in hun vel zitten, bewegen, eten en slapen als gevolg van hun primaire klachten vaak slechter. Daardoor ontstaat een vicieuze cirkel: het lichaam maakt stresshormonen (cortisol) aan, die de klachten verergeren of in stand houden. Lifestyle-interventies kunnen helpen om dit te overkomen.

lifestyle-interventies depressieve klachten en stress
Lees “Lifestyle-interventies bij depressieve klachten en stress” verder

Feiten en meningen

Realiteit, populisme, feiten en meningen

In haar column Realiteit, een wankel construct laat psychiater en politica Esther van Fenema zien, dat er een overlap is tussen hallucinaties en waanvoorstellingen van psychiatrische patiënten en van “gezonde” mensen. Inderdaad, waanzin is menselijk en ook niet-psychotische mensen kennen grenssituaties onder invloed van drugs, alcohol of angst, waar de waarnemingen de realiteit helemaal niet spiegelen. En ook de alledaagse waarneming is door een scala van sociale en emotionele interpretaties en fouten (biases) gekleurd. Feiten en meningen lopen door elkaar heen.

Lees “Feiten en meningen” verder

De psychologie van de radicalisering

Als docent sociale psychologie en geïnteresseerd in de de psychologie van de radicalisering kijk ik vanavond met interesse naar de vierde aflevering van de beroemde serie van Steven Spielberg Why we hate (Human, 22:10 op NPO 2). Deze aflevering gaat over radicalisering. Extremisme-expert en CEO van het Institute for Strategic Dialogue (ISD) Sasha Havlicek onderzoekt hier wat mensen aantrekt in ideologieën die haat en geweld aanwakkeren.

Lees “De psychologie van de radicalisering” verder

Emotionele stabiliteit en neuroticisme

Emotionele stabiliteit en neuroticisme (Big Five persoonlijkheidsdimensies)

In een video van de “Universiteit van Nederland” met de titel “Met welke persoonlijkheid heb je het meeste succes op de werkvloer?”

legt arbeids- en organisatiepsycholoog Kilian Wawoe de Big Five persoonlijkheidsdimensies uit, het wetenschappelijk onderbouwde model van onze persoonlijkheid met de dimensies Extraversie, Vriendelijkheid, Emotionele Stabiliteit, Zorgvuldigheid en Openheid:

Big-Five-persoonlijkheid-neuroticisme

(lees hier meer over deze dimensies)

Uit onderzoek blijkt dat voor succes op de werkplek Zorgvuldigheid de belangrijkste van deze vijf dimensies is, een uitkomst die ook intuïtief aannemelijk lijkt. De potentieel meest problematische persoonlijkheidsdimensie op de werkplek blijkt de dimensie Emotionele stabiliteit te zijn, en wel dan als sprake is van een lage emotionele stabiliteit of een hoog zogenaamd Neuroticisme.

Een hoog neuroticisme correleert positief met verhoogde stress, angst en andere negatieve gevoelens, met slechtere gezondheid, alcoholgebruik en ander ongewenst gedrag.

Men kan zich bijna afvragen: als iemand hoog scoort op de persoonlijkheidsdimensie Neuroticisme en dus weinig emotioneel stabiel is, welke meerwaarde heeft deze persoon in een werkomgeving? In zijn boek Hoe are you, really? neemt persoonlijkheidspsycholoog Brian R. Little het op voor de neurotische medemens (niet zelden kunstenaars en schrijvers). Hij schrijft, dat neurotische mensen een sensitiviteit voor gevaren hebben ontwikkeld en anderen kunnen waarschuwen.

Veel hangt af van de andere aspecten van de persoonlijkheid. Zo lijkt het aannemelijk dat een emotioneel labiele mens die behalve angstig of pessimistisch ook nog onvriendelijk is extra veel moeilijkheden op zijn werkplek (en ook thuis) zal ondervinden. Daarentegen kan zorgvuldigheid een goede compensatie van neuroticisme zijn: de angsten kunnen worden gekanaliseerd en in actie en preventie worden omgezet. Een consciëntieuze, vriendelijke neuroot zal met zijn kritisch denkvermogen vermoedelijk een goede bijdrage aan elk team kunnen leveren.

Balance zoeken: ademtechnieken en mindfulness helpen om een betere emotionele stabiliteit in het dagelijks leven te vinden. Andere technieken voor alledaagse emotieregulatie omvatten:

  • Gezond eten
  • Regelmatige en ruime rust- en slaaptijden
  • Veel bewegen
  • Bewust kleine positieve ervaringen verzamelen
  • Nieuwe dingen stapsgewijs leren
  • Cognitieve herstructurering (gedachten positiever en realistischer maken)
  • Sociale steun zoeken, zo nodig ook professionele steun.

 

Lees hier meer over het verschil tussen mannen en vrouwen, en jonge en oude mensen in neuroticisme.

 

Maria Trepp, docent Persoonlijkheidspsychologie

 

Corona-gedrag als sociaal dilemma en generatieconflict

Waarom houden mensen zich niet aan de Corona-maatregelen?

In de media wordt steevast gesproken over verwarrende mededelingen van de overheid/het RIVM. Er zou meer duidelijkheid moeten komen, over mondkapjes etc. etc.

mondkapje COVID
Corona-gedrag als sociaal dilemma

Maar terecht waarschuwt de WRR in zijn bijdrage “Communicatie en draagvlak Covid-19” voor een “beter uitleggen”-valkuil.

Lees “Corona-gedrag als sociaal dilemma en generatieconflict” verder

Beter snel of langzaam praten voor publiek?

Is het aan te bevelen om snel of langzaam te spreken voor een publiek? Volgens onderzoek hangt het van de stemming in het publiek af:

Spreek snel als het publiek niet met meegaand is en praat langzaam als men goed luistert en aan je lippen hangt. Uitvoerig hierover:

Speed Up to Limit Counterargument (and Slow Down When Preaching to the Choir

Ali_Merwi_1 spreken

Afbeelding:

By Sonia Sevilla (Own work) [CC-BY-SA-3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)], via Wikimedia Commons

maria trepp

Kritiek op ritalingebruik interview in de Volkskrant

DSM-5 en ADHD Ritalin
kritiek op Ritalingebruik

Roshan Cools, hoogleraar Cognitieve Neuropsychiatrie, is kritisch over het gebruik van ritalin (zie vandaag 15 maart, interview in de Volkskrant) “Wees impulsief, laat uzelf afleiden”, zei zij bij wijze van inspirerende provocatie al eerder.

“Controle hebben. We beoordelen dat als positief. Controle associëren we met doelmatigheid. Impulsiviteit niet. Cools: ‘Dat staat voor slordigheid, associëren we met afgeleid raken, met ADHD zelfs.’

‘Tussen 2006 en 2012 is de hoeveelheid jongeren die ritalin voorgeschreven krijgt verdrievoudigd.’ Het zou ze geholpen hebben zich te concentreren, geholpen hebben hun gedrag meer te beheersen.  Cools: ‘Ritalin verhoogt de productie van het stofje dopamine, dat de diepe primitieve delen van de hersenen beter laat werken. Het helpt ons focussen. Maar het heeft invloed op de prefrontale cortex, de dirigent. De cognitieve vernauwing die ritalin veroorzaakt helpt kinderen tijdens de rekenles; maar helpt het ze ook op het schoolplein, of tijdens de dansles?’

Mark Merks citeert Cools: “Wat ik wil zeggen is het volgende: onze exclusieve focus op controle gaat ten koste van innovatie. Daarom vraag ik u: wees impulsief, laat uzelf ook eens afleiden. Alleen dan kunnen we het beste uit onszelf én onze kinderen halen.’ “

Lees hier meer over ADHD en ritalin  

Maria Trepp