Emotie, cognitie, hersenen en gedragsverandering

Sociale cognitie: emotie en cognitie samen

Om het samenspel tussen emotie en cognitie te begrijpen moeten we eerst naar het begrip “sociale cognitie” kijken, de manier waarop mensen waarnemen en denken. Emotie en cognitie komen hierbij samen. Later zal ik uitleggen dat emotie en cognitie door belangrijke onderzoekers “systeem 1” en “systeem 2” worden genoemd.

Sociale cognitie is een belangrijk begrip uit de sociale psychologie. Het betekent dat menselijke perceptie en denken sterk bepaald wordt door sociale relaties. Natuurlijk gaat sociale cognitie over het waarnemen en interpreteren van het gedrag van anderen. Maar sociale denkprocessen gaan veel verder en omvatten ook een groot gedeelte van de perceptie van dingen en feiten.

Alles wat we denken en doen is sociaal gekleurd, ook al zijn we ons daar vaak niet bewust van. De mens is evolutionair ontwikkeld als sociaal wezen, dat uitzonderlijke prestaties zoals kunst en wetenschap alleen maar in een groep en niet als geïsoleerd individu kon bereiken. Elk geniaal individu heeft voortgeborduurd op het werk van anderen en in verhouding maar heel kleine veranderingen toegevoegd.

Hersenen

Een van de belangrijkste empirische en theoretische resultaten uit het onderzoek over sociale cognitie is het feit dat alle gebeurtenissen om ons heen enorm complex zijn, in feite te complex voor onze hersenen.

Daarom kiezen we bepaalde dingen (selectie) waarop we onze aandacht richten en interpreteren op grond van eerdere sociale ervaringen die we hebben gemaakt. Sociale cognitie maakt het mogelijk om in een zeer complexe omgeving informatie te verwerken en effectief en snel te kunnen reageren.

Een van de basisfeiten van sociale cognitie is dan ook dat veel van onze aandacht, selectie en interpretatie van gebeurtenissen razendsnel en automatisch gebeurd. De evolutie van onze hersenen en onze sociale ervaring maakt dit mogelijk. Dit automatisch proces wordt ook wel “heuristiek” genoemd: een snelle reactie gebaseerd op intuïtieve vuistregels.

Voorbeeld:

Vaak is deze automatische reactie adequaat en passend. Maar vaak gaat het ook mis: de snelheid bederft de kwaliteit van het denken. Omvangrijk onderzoek uit de sociale psychologie toont aan, dat deze automatische denkprocessen de werkelijkheid ietwat verdraaid weergeven. Niet objectief dus, maar op systematische wijze (niet op toevallige wijze) verkeerd. Dat noemt men “bias”. Er zijn honderden verschillende systematische bias in het menselijk denken beschreven. Vele bias komen erop neer dat we te optimistisch zijn, dat we ons zelf en onze mogelijkheden overschatten. Evolutionair heeft deze systematische denkfout wel zin: de mens heeft kunnen handelen en grote risico`s nemen: denk aan onze voorouders die zomaar met schepen over de zee voeren zonder te weten of ze ergens aankomen. Maar andere systematische bias kunnen ook de wortel zijn van conservatief denken en risico-aversie. Weer andere bias gaan over de context: wat we denken en hoe we reageren hangt sterk van de context af (is dus niet objectief, omdat objectiviteit juist betekent: context-onafhankelijk denken). En dan zijn er nog vooroordelen: een bias tegenover een groep mensen die ongegrond systematisch verkeerd (meestal negatief) beoordeeld worden.

Kahnemann Thinking, Fast and Slow

De belangrijkste denker over de bias in de sociale cognitie is Daniel Kahnemann, winnaar van de Nobelprijs voor Economie.

Daniel Kahnemann

Zijn boek Thinking, Fast and Slow (samen met Tversky) is een van de belangrijkste boeken over sociale cognitie. Kahnemann beschrijft twee menselijke denksystemen (dual processes): Fast en Slow. Het snelle automatische systeem is gebaseerd op instinct en emotie en is ideaal geschikt voor herhaalde dagelijkse geautomatiseerde handelingen, en het langzame systeem gebaseerd op nadenken en logica: het systeem van de wetenschap en reflectie.

Kahnemann heeft recentelijk samen met medeauteurs een nieuw boek geschreven “Noise” (Ruis) waar hij opnieuw de beide denksystemen beschrijft, die inmiddels in talrijke experimenten zijn aangetoond (dat geldt ook ondanks deels terechte kritiek op de experimenten van Kahnemann zelf) en ook op gescheiden hersenprocessen lijken te baseren. Automatisch denken lijkt vooral in de amygdala plaats te vinden en rationeel denken in de prefrontale cortex, die evolutionair veel later is ontstaan.

Alle tekstboeken Sociale Psychologie behandelen de duale cognitieve processen in de traditie van Kahnemann en vaak ook de neuropsychologische basis hiervan.

Zowel system 1 alsook system 2 zijn diep menselijk en noodzakelijk voor ons bestaan. Systeem 1, het automatisch en emotioneel denken, is noodzakelijk in het dagelijks leven. Het maakt ons vaak vrolijk en daadkrachtig. System 2 heeft de moderne wetenschap, techniek en samenleving mogelijk gemaakt. System 2, het logische, duidelijke redeneren, is in feite ook socialer dan het intuïtieve systeem 1. Logische redenering kan van anderen gevolgd worden en tot een gezamenlijke oplossing leiden. Emotie en intuïtie (systeem 1) kunnen geaccepteerd of spantaan gedeeld worden, maar zijn minder geschikt voor een democratisch of gezamenlijk proces van denken, stapsgewijze verbetering of het gezamenlijk vinden van nieuwe oplossingen. System 2 zal veel vaker de weg naar een kwalitatief goede oplossing leiden. In een professionele omgeving is systeem 1 belangrijk, maar systeem 2 essentieel.

Gedragsverandering met systeem 1 en systeem 2

System 1, het automatisch systeem, heeft het nadeel dat het makkelijk door andere mensen misbruikt kan worden. Als we kunnen worden verleid puur op emotie en impuls te ageren doen we dingen die vaak minder goed voor ons zijn – financieel of qua gezondheid. Alle instructies en adviezen hoe men om moet gaan met manipulatie en opdringerige marketing laten zich dan ook samenvatten met: gebruik systeem2. Denk langzaam. Neem de tijd. Denk na over wat je zelf wilt en wat je eigen doelen zijn.

#duinplas #rimpeling #lake #spiegeling #spiegelung #westduinpark #denhaag #natuur #natuurfotografie #landschap #landscape #landschaft #schemering #dämmerung #twilight

Neem de tijd en denk na

Maar systeem 1, het automatisch systeem, kan ook door ons zelf in ons eigen voordeel worden gebruikt. We kunnen (met behulp van nadenken en plannen, dus systeem 2) systeem 1 gericht zo inzetten dat we worden verleid automatisch de goede keuze te maken. Een schaal met fruit klaarzetten op de werkplek is een typisch voorbeeld.

Automatisch en zonder te denken pakken we op die manier veel gezond eten. Op deze automatische en wenselijke keuzes is de omvattende nieuwe literatuur over “gewoontes” gericht. Wetenschapper Wendy Wood heeft een groot aantal onderzoeksartikelen maar ook populairwetenschappelijke boeken hierover geschreven.

Niet alleen op individueel niveau wordt van automatische processen gebruik gemaakt maar ook via maatschappelijk modern ontwerp, dat heet dan “nudging”.

Nudging bij De Efteling

Anders dan bij het veranderen van gewoontes is hier bij de individuele mens alleen sprake van automatische processen, niet van bewuste besluitvorming. Daarom is “nudging” ook minder effectief dan het actief gewoontes veranderen door slim gebruik te maken van automatische processen.

Emotie en cognitie kunnen niet van elkaar worden gescheiden

De theorieën die systeem 1 en systeem 2 onderscheiden worden ook wel “duale modellen” genoemd. Veel spreekt ervoor dat deze systemen niet gescheiden zijn maar interactief met elkaar werken. Emotie en cognitie bestaan niet onafhankelijk van elkaar en het intuïtieve systeem 1 is ook een vorm van denken, net zoals het rationele systeem 2 emoties omvat. Op het gebied van emotie en cognitie is er veel onderzoek. Weliswaar lijkt cognitie (systeem 2) hierbij veel belangrijker en ook sterk sturend te zijn, emotie en cognitie zijn zo sterk verbonden dat het bijna onmogelijk is het een van het ander te scheiden. Wel staat empirisch vast, dat voor interventies en gedragsverandering cognitie, dus systeem 2 voorop staat. Voor succesvolle gedragsverandering zijn emotie en cognitie allebei belangrijk maar de toegang voor de gedragsverandering ligt in eerste instantie bij de cognitie.

Maria Trepp, docent masteropleiding Toegepaste psychologie

Ecopsychologie: sociale invloed voor duurzaamheid

Hoe kunnen psychologische inzichten helpen, om milieuvriendelijk en duurzaam gedrag te ondersteunen? Resultaten uit sociaalpsychologisch onderzoek over sociale invloed, duurzaamheid, gedrag en gedragsverandering geven aanwijzingen.

Lees “Ecopsychologie: sociale invloed voor duurzaamheid” verder

Lifestyle-interventies bij depressieve klachten en stress

Veel mensen hebben last van psychische klachten zoals depressies zonder dat er sprake is van een echte “stoornis” (diagnose DSM). Bij bijna al deze mensen spelen lifestyle-factoren zoals bewegen, eten en slapen een rol, zelfs al worden de klachten niet primair hierdoor veroorzaakt. Maar mensen die niet lekker in hun vel zitten, bewegen, eten en slapen als gevolg van hun primaire klachten vaak slechter. Daardoor ontstaat een vicieuze cirkel: het lichaam maakt stresshormonen (cortisol) aan, die de klachten verergeren of in stand houden. Lifestyle-interventies kunnen helpen om dit te overkomen.

lifestyle-interventies depressieve klachten en stress
Lees “Lifestyle-interventies bij depressieve klachten en stress” verder

Coaching: Intrinsieke motivatie

Inleiding

Coaching: Intrinsieke motivatie

Als psycholoog, docent en coach interesseer ik me voor de motivatie van mensen, en interesseer ik me ervoor hoe de intrinsieke motivatie, dus de innerlijke drive van mensen, het beste kan worden ondersteund.

Intrinsieke motivatie is de liefde voor de taak zelf – iets doen omdat het interessant, plezierig, bevredigend, boeiend of persoonlijk uitdagend is. Intrinsieke motivatoren zijn interesse, plezier, of de tevredenheid en de uitdaging van het werk zelf. Men heeft geen ander doel voor ogen dan de taak, en men hoeft deze taak ook niet per se goed uit te voeren. De voldoening
ligt in het gedrag zelf.

Lees “Coaching: Intrinsieke motivatie” verder

Feiten en meningen

Realiteit, populisme, feiten en meningen

In haar column Realiteit, een wankel construct laat psychiater en politica Esther van Fenema zien, dat er een overlap is tussen hallucinaties en waanvoorstellingen van psychiatrische patiënten en van “gezonde” mensen. Inderdaad, waanzin is menselijk en ook niet-psychotische mensen kennen grenssituaties onder invloed van drugs, alcohol of angst, waar de waarnemingen de realiteit helemaal niet spiegelen. En ook de alledaagse waarneming is door een scala van sociale en emotionele interpretaties en fouten (biases) gekleurd. Feiten en meningen lopen door elkaar heen.

Lees “Feiten en meningen” verder

De psychologie van de radicalisering

Als docent sociale psychologie en geïnteresseerd in de de psychologie van de radicalisering kijk ik vanavond met interesse naar de vierde aflevering van de beroemde serie van Steven Spielberg Why we hate (Human, 22:10 op NPO 2). Deze aflevering gaat over radicalisering. Extremisme-expert en CEO van het Institute for Strategic Dialogue (ISD) Sasha Havlicek onderzoekt hier wat mensen aantrekt in ideologieën die haat en geweld aanwakkeren.

Lees “De psychologie van de radicalisering” verder

Waar komt zelfkennis vandaan?

Hoe kennen we ons zelf en hoe nauwkeurig is onze zelfkennis?

zelfkennis
https://www.amazon.com/Who-Are-You-Really-Personality/dp/1501119966

  1. Introspectie en zelfreflectie

Een manier om zelfkennis op te doen is introspectie, het “naar binnen kijken”: stilstaan en interne toestanden waarnemen, zowel mentale als ook emotionele. Dit soort introspectie lijkt de eenvoudigste en meest voor de hand liggende manier te zijn om zelfkennis vergroten – het lijkt vanzelf te spreken dat iedereen zichzelf het beste onder de loep kan nemen en nadenken over de redenen voor de eigen gevoelens of gedragingen.

Maar onderzoek laat zien dat mensen zichzelf vaak minder goed kennen dan ze denken.

Daar liggen meerdere redenen aan ten grondslag.

  • Mensen verwerken voortdurend veel informatie tegelijk. Veel informatie wordt automatisch en dus zonder bewustzijn verwerkt. Zo zijn mensen zich vaak niet bewust van de meest directe oorzaken van hun gedachten of gedrag, zoals talloze experimenten laten zien.

  • Introspectie is ook beperkt, omdat mensen meestal gemotiveerd zijn ongewenste en onaangename gedachten en ervaringen uit het geheugen of bewustzijn te houden. Toch zijn deze gedachten en ervaringen van invloed op hun gedrag.

  • Een derde probleem is dat mensen de neiging hebben hun positieve eigenschappen te overschatten. De meeste mensen (en vooral ook de meest gezonde personen!) denken dat ze beter zijn dan gemiddeld – aantrekkelijker, vaardiger of sportiever – en betere beslissingen nemen, hoewel het statistisch gezien onmogelijk is dat de meeste personen beter zijn dan gemiddeld. Dit wordt “Illusory superiority” genoemd, een systematische cognitieve “bias” (denkfout). Dergelijke illusies kunnen ons helpen ons beter te voelen en actief te zijn en risico’s te nemen. Maar zij hinderen ons in situaties, waar een meer nauwkeurige zelfkennis nuttig zou zijn, bijvoorbeeld bij het kiezen van baan of partner, of als verandering van gedrag noodzakelijk of wenselijk is.

 

  1. Door de ogen van anderen

We leren veel over onszelf uit de verbale reacties van anderen en door te observeren hoe andere mensen op ons reageren. Het idee dat we leren wie we zijn door onszelf zien door de ogen van anderen is getest in vele studies, maar blijkt te slechts ten dele juist. Mensen zien zich weliswaar zelf zoals zij DENKEN dat anderen hun waarnemen, maar uit onderzoek blijkt dat deze aannames vaak niet goed kloppen met de daadwerkelijke evaluaties van anderen. Andere mensen hebben heel andere informatie beschikbaar over ons dan we zelf. Ze zien ons van buiten door hun eigen bril, gekleurd door hun ervaring en motieven en weten vaak niet hoe we ons werkelijk voelen of wat we denken. Daarom zijn de mensen uit onze omgeving vaak beter in het observeren van waarneembaar gedrag, en zijn onze zelfpercepties beter om interne processen (bijvoorbeeld gevoelens) te beschrijven.

En ook wat de mening van anderen betreft hebben we filters, “biases” en illlusies, zoals een“self-protection bias”, die ons kan hinderen de kritiek of afwijkende mening van anderen waar te nemen of aan te nemen, of de confirmation bias (de tunnelvisie) die maakt dat we vasthouden aan een bepaalde veronderstelling (zoals dat de partner trouw is) ook al is er informatie die dit tegenspreekt.

Ook is het zo dat andere mensen niet altijd eerlijk zijn en dus hun negatieve evaluaties verbergen, om gevoelens niet te kwetsen of conflicten te vermijden.

Literatuur: Hewstone et al., An Introduction to Social Psychology

  1. Zichzelf leren kennen door interactie met de omgeving

We leren onszelf naar mijn mening vooral goed kennen door onze interactie met de omgeving, door de organisatie van kleine of grote projecten. Onze projecten en ons streven naar succes met deze projecten vragen om zelfreflectie, zelfmonitoring, zelfevaluatie, zelfregulatie en zelfcontrole, allemaal concrete aspecten van zelfkennis. De werkelijkheid geeft ons feedback, net zoals ook de mensen met wie we samenwerken. Een dynamisch en steeds groeiend puzzel van zelfkennis ontstaat dan uit zelfreflectie, feedback van anderen, fouten en successen.

(zie ook Brian Little’s boek “Who are you, really?”, zijn TED “Wie ben je nu eigenlijk echt? De persoonlijkheidspuzzel” en zijn “Personal Project Analysis”)

 

 

Maria Trepp, docent Sociale Psychologie

 

Emotiekennis

Belangrijk deelaspect van emotionele intelligentie: emotiekennis

Emotionele Intelligentie is een begrip uit de populaire psychologie. Dit begrip wordt ook ondersteund door veel academisch onderzoek, al staat nog niet helemaal vast welke eigenschappen of competenties wel of niet bij het overkoepelend begrip “emotionele intelligentie” horen.

In haar nieuwe boek How Emotions Are Made: The Secret Life of the Brain schrijft de bekende emotieonderzoeker Lisa Feldman Barrett over een belangrijk deelaspect van emotionele intelligentie: emotiekennis, in het Engels genoemd “emotion knowlegde” “emotion differentiation” of bij Barrett “emotional granularity”. 

Emotiekennis is kennis en begrip van de eigen emotionele ervaringen. Het aantal verschillende emoties die een persoon kan onderscheiden vormt haar kennis van de emotie.

Lees “Emotiekennis” verder

Empathie-kritiek: Is empathie altijd goed?

Veel mensen beschouwen empathie als altijd goed en voorbeeldig. Maar er is ook empathie-kritiek van vooraanstaande psychologen en filosofen.

Empathie-kritiek

In aansluiting aan de psycholoog Paul Bloom pleit ook de Nederlandse filosoof Ignaas Devisch tegen een overschot aan (emotioneel gebaseerde) empathie en voor een meer cognitief gebaseerde compassie:

“…doen wat goed aanvoelt vanuit je empathisch vermogen is niet noodzakelijk gelijk aan zo goed mogelijk doen”

Inlevingsvermogen, biologische basis en hersenen

Lees “Empathie-kritiek: Is empathie altijd goed?” verder