Corona-gedrag als sociaal dilemma en generatieconflict

Waarom houden mensen zich niet aan de Corona-maatregelen?

In de media wordt steevast gesproken over verwarrende mededelingen van de overheid/het RIVM. Er zou meer duidelijkheid moeten komen, over mondkapjes etc. etc.

mondkapje COVID
Corona-gedrag als sociaal dilemma

Maar terecht waarschuwt de WRR in zijn bijdrage “Communicatie en draagvlak Covid-19” voor een “beter uitleggen”-valkuil.

Wat wij van een grote deel van de bevolking (iedereen onder 40) vragen is min of meer altruïstisch Corona-gedrag. Voor jonge mensen is het risico te verwaarlozen, al zijn er gevallen die langere tijd last hebben van de gevolgen van COVID-19-ziekte. Jonge mensen lopen nauwelijks risico, maar hebben enorme nadelen van voorzichtig gedrag: minder contacten, minder lol, minder werk, minder inkomen, minder ontwikkeling. Zij zitten in een cruciale levensfase en hebben contacten hard nodig. Het wordt hun in feite gevraagd voor anderen een stap terug te doen. Het is niet “eigen verantwoordelijkheid” wat gevraagd wordt maar prosociaal gedrag. “Mondkapjes doe je niet voor je zelf maar voor de ander”. Corona-gedrag als sociaal dilemma.

Sommige psychologen menen, dat riskant Corona-gedrag het gevolg is van onrealistisch optimisme. (Merkelbach in de NRC). Daarmee ben ik het niet eens. De risicoinschatting van veel mensen is correct wat Corona betreft. Ze lopen op individueel niveau weinig risico om ernstig ziek te worden.

Er is sprake van een ernstig generatieconflict, zoals Theodor Holman stelt:

De coronaconsequentie is dat ik uit de buurt van de jongeren moet blijven. Anders geven zij mij een doodskus of veroorzaakt hun zoete adem mijn doodsrochel.

20% van de mensen die positief getest zijn op Corona gaat toch naar buiten. Ze hebben voor zichzelf en hun levensdoelen belangrijke dingen te doen. Maatschappelijk gezien is dat een ramp.

Het gedrag in Corona-tijden is een typisch sociaal dilemma. Sociale dilemma’s zijn situaties waarin individuele belangen in strijd zijn met collectieve belangen. Een egoïstische beslissing creëert dus kosten voor andere betrokkenen. Maar op de lange termijn lopen de kosten op, waardoor een situatie ontstaat waarin iedereen beter af zou zijn geweest als hij of zij niet in zijn of haar eigen belang had gehandeld.

In die zin is verantwoord gedrag voor iedereen beter. Maar mensen zijn geneigd op gevoel en korte termijn-wensen af te gaan, zeker onder stress.

De jonge generatie wordt niet ziek, en een deel voelt zich vrij om te feesten en de regels te negeren. Maar op de langere termijn betaalt juist deze generatie met werkloosheid en zal de hoge overheidsschulden moeten afbetalen.

Op de middellange en lange termijn vallen de interesseverschillen tussen jong en oud weg. Overigens zou je ook kunnen zeggen dat zich jongeren, gezien hun veel lagere gezondheidsrisico’s juist erg inspannen (Ruben van Galen)!

De jongeren hun gang laten gaan?

Sommige psychologen (Hans van de Sande) zijn van mening, dat dit sociaal dilemma moet worden opgelost door de jeugd hun gang te laten gaan. “Scherm de ouderen af, en laat het virus zijn gang gaan onder de jongeren”. Maar de meeste deskundigen en politici menen dat dit simpelweg niet mogelijk is, en het virus zich over de hele samenleving blijft verspreiden, als de jeugd doorgaat met een actief sociaal leven. “Alleen samen” kan het lukken.

Corona-gedrag beinvloeden

Wat kan men doen om aan te sturen op een maatschappelijk sociaal contract in plaats van een sociaal dilemma?

De WRR beveelt terecht aan om in te zetten op een “breed spectrum aan motivaties”:

…speel in op al die verschillende motieven, en gebruik daarbij niet alleen woorden en data maar ook beelden en verhalen

Positieve actie: informeren over de gemeenschappelijke belangen op lange termijn, financiele ondersteuning en andere hulp bij quarantaine etc. Fomuleer kleine stappen en tussendoelen, vier successen.

Erkenning van emoties

Erken de realiteit en legitimiteit van emoties ten volle (WRR)

Gewoontevorming/nudging: fysiek ingrijpen, hints (pijltjes, vloerindeling), vormgeving, maar ook aanbevelingen op borden.

Consistentie en rechtvaardigheid: het is lastig aan jongeren uit te leggen waarom zij niet mogen feesten, maar de kerken vol zitten met zingende mensen.

Negatieve actie: regels, handhaving, boetes. Hier gezonheidseconoom Xander Koolman over strenge maatregelen:

Voorbeeldgedrag, modeling:

Communiceer de sociale norm, dat wil zeggen: laat zien dat de meeste mensen het goede doen, en onderbouw dat met – uiteraard kloppende – cijfers. (WRR)

Maar: als influencers, bekende Nederlanders en autoriteitsfiguren (minister van justitie Grapperhuis, koning) het verkeerde voorbeeld geven, is “verantwoord gedrag” bij gewone mensen niet te verwachten.

Grapperhuis Corona-gedrag

Modeling (Voorbeeld-leren, Bandura) is een van de belangrijkste psychologische mechanismen. Begin met de top, als je wilt dat de rest van de bevolking zich aan verstandige regels houdt.

Sociale invloed op corona-gedrag: Noblesse oblige:

Vooraanstaande maatschappelijke positie brengt bijzondere verplichtingen met zich mee. Deze buitengewone verplichtingen hebben nadrukkelijk ook betrekking op de sociale omgangsvormen en de vervulling van een leiderschapsrol. Anders gezegd: iemand die bevoorrecht is door afkomst, geld of talent, heeft de plicht er iets goeds mee te doen en zich ernaar te gedragen (Wikipedia)

Maria Trepp

Is zorgeloos Corona-gedrag een teken van onrealistisch optimisme?

Sommige psychologen beschrijven riskant Corona-gedrag als onrealistisch optimisme (Merkelbach in de NRC). Onrealistisch optimisme (optimisme bias) is een van vele systematische cognitieve denkfouten of positieve illusies, die bekend zijn uit psychologisch experimenteel onderzoek. Met name op het gebied van gezondheid van jongeren wordt veel over onrealistisch optimisme en dus verkeerde risicoinschatting (drugs, onveilig vrijen) gesproken. Onrealistisch optimisme is een menselijke eigenschap en een zeer veel voorkomende denkfout. Mensen verwachten dat pech en ongeluk hun zelf niet treft; rokers denken dat vooral andere rokers kanker krijgen (zie meer hieronder) .

(Afbeelding van Jürgen Jester via Pixabay )

Onrealistisch optimisme is diep menselijk. Maar ik ben het er niet mee eens dat riskant Coronagedrag met dit soort onverdreven optimisme te maken heeft. De risicoinschatting van de meeste mensen wat Corona betreft is namelijk meestal correct. De meeste mensen lopen op individueel niveau weinig risico. Riskant Coronagedrag kan niet worden vergeleken met roken, alcoholgebruik of gedrag in het verkeer.

Bij Corona speelt onrealistisch optimisme daarom alleen een rol bij 60-plussers, die menen zorgeloos feesten te kunnen vieren. Bij jongeren speelt iets anders, namelijk een sociaal dilemma: voor jonge mensen is het risico te verwaarlozen, al zijn er enkele gevallen die langere tijd last hebben van de gevolgen van COVID-19-ziekte. Jonge mensen lopen nauwelijks risico, maar hebben enorme nadelen van voorzichtig gedrag: minder contacten, minder lol, minder werk, minder inkomen. Het wordt hun in feite gevraagd voor anderen een stap terug te doen. Het is niet “eigen verantwoordelijkheid” wat gevraagd wordt maar prosociaal gedrag. “Mondkapjes doe je niet voor je zelf maar voor de ander”. Corona-gedrag als sociaal dilemma.

Sociale dilemma’s zijn situaties waarin individuele belangen in strijd zijn met collectieve belangen. Een egoïstische beslissing creëert dus kosten voor andere betrokkenen. Maar op de lange termijn lopen de kosten op, waardoor een situatie ontstaat waarin iedereen beter af zou zijn geweest als hij of zij niet in zijn of haar eigen belang had gehandeld.

In die zin is verantwoord gedrag voor iedereen beter. Maar mensen zijn geneigd op gevoel en korte termijn-wensen af te gaan, zeker onder stress.

De jonge generatie wordt niet ziek, en voelt zich vrij om te feesten en de regels te negeren. Maar op de langere termijn betaalt juist deze generatie met werkloosheid en zal de hoge overheidsschulden moeten afbetalen.

Op de middellange en lange termijn vallen de interesseverschillen tussen jong en oud weg. Maar helaas hebben we het hier nu wel degelijk met overoptimisme te maken: mensen denken dat de financiële gevolgen van de crisis voor hun persoonlijk wel mee zullen vallen.

Over mogelijke maatregelen heb ik hier geschreven.


Meer over onrealistisch optimisme (wel over risicogedrag, maar dus juist NIET over Corona-gedrag):

“…(onrealistisch optimisme) is onze neiging tot overschatting van de waarschijnlijkheid om goede ervaringen te hebben in ons leven en onderschatting van de waarschijnlijkheid slechte ervaringen te hebben. Dus we onderschatten de kans om kanker te krijgen, of een auto-ongeluk. We overschatten onze levensduur en carrièrevooruitzichten. Kortom, we zijn meer optimistisch dan realistisch, maar hebben daar geen idee van.”

“De meesten van ons plaatsen zichzelf boven het gemiddelde bij de meeste van deze eigenschappen. Dat is statistisch gezien onmogelijk. We kunnen niet allemaal beter zijn dan alle anderen”.

“Het is een mondiaal fenomeen. De optimisme-tendens is waargenomen in veel verschillende landen — in westerse culturen, niet-westerse culturen, bij vrouwen en mannen, bij kinderen en bij ouderen. Het is behoorlijk wijdverspreid.”

Tali Sahrot legt de neuropsychologische basis voor onrealistsich optimisme uit, en zegt ook:

“Onrealistisch optimisme kan tot gevaarlijk gedrag leiden, tot financiële fiasco’s, tot gebrekkige planning.”

Advies: In je levensplanning en bij projecten, waar anderen betrokken zijn: blijf optimistisch ( je kunt ook helemaal niet anders), maar plan met een marge, een buffer, om het onvermijdelijk overdreven optimisme te compenseren!

Zie ook Jurre van den Berg , Hou jezelf voor de gek; Ons ijdele brein, De Groene Amsterdammer, 18 December, 2013

Sharot, Tali (2011-12-06). “The optimism bias”Current Biology21 (23): R941–R945

realistisch
optimisme


Maria Trepp

Traumabehandeling: EMDR

EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing ) is een therapie die vaak en succesvol bij psychotrauma‘s van verschillende aard wordt ingezet. Veel mensen houden na afschuwelijke traumatische gebeurtenissen psychische problemen. Soms is dit ook het geval na minder ingrijpende belevenissen. De negatieve gevolgen van grote en kleine trauma´s kunnen bijvoorbeeld zijn: dwangmatig opnieuw beleven van de traumatische ervaring, dissociatieverdringingangstreacties of een negatief zelfbeeld. In zware gevallen kunnen trauma‘s tot een posttraumatische stressstoornis leiden.

Gedragstherapie biedt verschillende behandelingsmogelijkheden bij psychotrauma‘s, onder andere Imaginaire Exposure of Prolonged Exposure (PE)- therapie, waarbij de cliënt de traumatische belevenissen herleeft onder begeleiding, totdat gewenning optreedt, en de stimulus van de herinnering geen stressreactie meer uitlokt.

Lees “Traumabehandeling: EMDR” verder

Coaching: Intrinsieke motivatie

Inleiding

Coaching: Intrinsieke motivatie

Als psycholoog, docent en coach interesseer ik me voor de motivatie van mensen, en interesseer ik me ervoor hoe de intrinsieke motivatie, dus de innerlijke drive van mensen, het beste kan worden ondersteund.

Intrinsieke motivatie is de liefde voor de taak zelf – iets doen omdat het interessant, plezierig, bevredigend, boeiend of persoonlijk uitdagend is. Intrinsieke motivatoren zijn interesse, plezier, of de tevredenheid en de uitdaging van het werk zelf. Men heeft geen ander doel voor ogen dan de taak, en men hoeft deze taak ook niet per se goed uit te voeren. De voldoening
ligt in het gedrag zelf.

Lees “Coaching: Intrinsieke motivatie” verder

Feiten en meningen

Realiteit, feiten, interpretaties en populisme

In haar column Realiteit, een wankel construct laat psychiater en politica Esther van Fenema zien, dat er een overlap is tussen hallucinaties en waanvoorstellingen van psychiatrische patiënten en van “gezonde” mensen. Inderdaad, waanzin is menselijk en ook niet-psychotische mensen kennen grenssituaties onder invloed van drugs, alcohol of angst, waar de waarnemingen de realiteit helemaal niet spiegelen. En ook de alledaagse waarneming is door een scala van sociale en emotionele interpretaties en fouten (biases) gekleurd.

Lees “Feiten en meningen” verder

De psychologie van de radicalisering

Als docent sociale psychologie en geïnteresseerd in de de psychologie van de radicalisering kijk ik vanavond met interesse naar de vierde aflevering van de beroemde serie van Steven Spielberg Why we hate (Human, 22:10 op NPO 2). Deze aflevering gaat over radicalisering. Extremisme-expert en CEO van het Institute for Strategic Dialogue (ISD) Sasha Havlicek onderzoekt hier wat mensen aantrekt in ideologieën die haat en geweld aanwakkeren.

Lees “De psychologie van de radicalisering” verder

Emotiekennis

Belangrijk deelaspect van emotionele intelligentie: emotiekennis

Emotionele Intelligentie is een begrip uit de populaire psychologie. Dit begrip wordt ook ondersteund door veel academisch onderzoek, al staat nog niet helemaal vast welke eigenschappen of competenties wel of niet bij het overkoepelend begrip “emotionele intelligentie” horen.

In haar nieuwe boek How Emotions Are Made: The Secret Life of the Brain schrijft de bekende emotieonderzoeker Lisa Feldman Barrett over een belangrijk deelaspect van emotionele intelligentie: emotiekennis, in het Engels genoemd “emotion knowlegde” “emotion differentiation” of bij Barrett “emotional granularity”. 

Emotiekennis is kennis en begrip van de eigen emotionele ervaringen. Het aantal verschillende emoties die een persoon kan onderscheiden vormt haar kennis van de emotie.

Lees “Emotiekennis” verder

Ecopsychologie: sociale invloed voor duurzaamheid

Hoe kunnen psychologische inzichten helpen, om milieuvriendelijk en duurzaam gedrag te ondersteunen? Resultaten uit sociaalpsychologisch onderzoek over sociale invloed, duurzaamheid, gedrag en gedragsverandering geven aanwijzingen.

Lees “Ecopsychologie: sociale invloed voor duurzaamheid” verder

Empathie-kritiek: Is empathie altijd goed?

Veel mensen beschouwen empathie als altijd goed en voorbeeldig. Maar er is ook empathie-kritiek van vooraanstaande psychologen en filosofen.

Empathie-kritiek

In aansluiting aan de psycholoog Paul Bloom pleit ook de Nederlandse filosoof Ignaas Devisch tegen een overschot aan (emotioneel gebaseerde) empathie en voor een meer cognitief gebaseerde compassie:

“…doen wat goed aanvoelt vanuit je empathisch vermogen is niet noodzakelijk gelijk aan zo goed mogelijk doen”

Inlevingsvermogen, biologische basis en hersenen

Lees “Empathie-kritiek: Is empathie altijd goed?” verder