Straks opent in het Van Gogh museum in Amsterdam de tentoonstelling Dreams of nature. Symbolisme van Van Gogh tot Kandinsky
Het symbolisme is de laatste jaren weer meer in de belangstelling gekomen. Het is een kunststroming die aan het eind van de 19e eeuw ontstond als reactie op het impressionisme. Kunstenaars wilden dromen en visioenen oproepen in plaats van de zichtbare werkelijkheid, als reactie op de groeiende industrialisering en het materialisme in Europa. Hun werken weerspiegelden veelal een verlangen naar schoonheid, esthetisch raffinement, verhevenheid, spiritualiteit, mythologie en abstractie.
Het symbolisme verenigde een klein clubje van kunstenaars die droomden en theoretiseerden over de eenheid van de kunsten.
Ook een aantal werken van Van Gogh kan men symbolistisch noemen, met name de werken die in contact met de symbolist en dromer Gauguin tot stand kwamen (zie bijvoorbeeld de zelfportretten van Van Gogh en Gauguin en de paasschilderijen van beiden). Maar ook het feit dat Van Gogh sterk vanuit ideeën werkte, en lang bezig was met een bepaald thema voordat hij er een schilderij van maakte, brengt hem in de buurt van andere symbolisten. Zijn schilderijen hebben diepere betekenissen, verborgen symboliek en verwijzen naar literatuur en muziek.
Hier een paar voorbeelden van symbolistische thema’s van schilderijen van Vincent van Gogh:
Natuur en suggestie: meer dan een getrouwe weergave van de werkelijkheid zijn de landschappen van de symbolisten een reflectie van de gevoelens die de natuur opriep bij de kunstenaar. Hier “Knotwilgen bij zonsondergang”: let op de zonnestralen.
Vincent van Gogh symbolisme Knotwilgen bij zonsondergang
Dromen en visioenen: Sommige symbolisten schilderden dromen en visioenen, de wereld achter de waarneembare werkelijkheid. Hier Van Goghs “Herinnering aan de tuin in Etten” Arles,1888.
Vincent van Gogh, symbolisme, Herinnering aan de tuin in Etten” Arles,1888
De stad als een mysterieus droomachtig landschap: Caféterras bij nacht
Vincent van Gogh Symbolisme Caféterras bij nacht
De kosmos: in zijn landschappen verbeeldde Van Gogh ideeën over natuurkrachten, kosmische energie en de nietigheid van de mens tegenover de natuur.
Vincent van Gogh, symbolisme, kosmos, Sterrennacht, 1889
Vincent van Gogh, Sterrennacht, 1889
klik hier voor een fantastische interactieve video Starry Night
Vincent van_Gogh, symbolisme, Sterrennacht over de Rhone, 1889
Vincent van Gogh, Sterrennacht over de Rhone
Het Rijksmuseum laat een tentoonstelling zien “De Hollandse wildernis” over duinlandschappen in de 17e eeuw.
Bij “wildernis” moet ik aan een blogtitel van mij zelf denken, ik had ooit een blog geplaatst “Wuivende ruigte” over wilde rietlandschappen.
En nu hier op deze blog krijgen jullie geschilderde duinlandschappen uit de 20ste eeuw voorgeschoteld, te beginnen met James Ensor.
James Ensor, Duinlandschap
Jan Toorop, Duinen en zee in Zoutelande, 1907
Piet Mondriaan, Duin II, 1909
Toorop en Mondriaan waren van af 1908 beviend met elkaar. Toorop was bekend met het pointillisme van Seurat, en dat is hier op deze schilderijen ook terug te zien.
De abstractie van Toorop en van Mondriaan is in veel aspecten symbolistisch. Ze schilderden de natuur vanuit een bepaalde opvatting van de kunst en de wereld. Meer dan een getrouwe weergave van de werkelijkheid zijn de landschappen van symbolisten een reflectie van de gevoelens die de natuur opriep bij de kunstenaar. ( zie ook: Dreams of nature. Symbolisme van Van Gogh tot Kandinsky). Zowel Toorop alsook Mondriaan waren bezig met een zoektocht naar een manier om het hogere en het spirituele uit te drukken. “De veranderingen die omstreeks 1908 in Mondriaans werk aan de dag treden hangen nauw samen met zijn ideeën over de rol van de kunst in het bewustwordingsproces van de mensheid. Onder invloed van theosofische ) literatuur probeerde hij vanaf die tijd steeds meer los te komen van de zichtbare werkelijkheid en vorm te geven aan de essentie van de dingen. (…)“
In de tentonstelling “Voorbij de horizon” in het Gemeentemuseum Den Haag hingen meerdere schitterende duin-schilderijen van Mondriaan.
“Felgekleurd, stemmig, woest, vriendelijk, vlak, glooiend, figuratief, abstract twee- én driedimensionaal: het landschap doet zich in de moderne kunst op vele manieren voor. Van landschappen vol dramatiek en emotie in de romantiek tot volledig abstracte werken in de jaren zestig van de twintigste eeuw, waarbij de land art kunstenaars het fysieke landschap gebruiken als drager voor een kunstwerk. De tentoonstelling Voorbij de horizon toont hoe de verbeelding van het landschap de laatste twee eeuwen is veranderd en hoe de manier waarop het landschap werd weergegeven exemplarisch was voor de gedachten over kunst en de verbeelding van de realiteit in een bepaalde tijdgeest.
Mondriaan vervaardigde aan het begin van de twintigste eeuw enkele zonovergoten luministische duinlandschappen. In deze werken experimenteerde hij met de weergave van licht, zowel boven de horizon als gereflecteerd in zee.”
“Duin I”, “DuinII”en “Duin III” hangen hier naast elkaar:
Piet Mondriaan, Duin I
Piet Mondriaan, Duin II
Piet Mondriaan, Duin III
In de tentoonstelling “Cézanne Picasso Mondriaan in nieuw perspectief”, ook in het Haagse Gemeentemuseum, waren twee schitternde duinlandschappen van Mondriaan in zeer groot formaat te zien:
Piet Mondriaan, Duinen bij Domburg, 1910
Piet Mondriaan, Duinlandschap, 1911
Uit de Catalogus bij de tentoonstelling:
“[..] Duinlandschap is een [..] voorbeeld van wat Modriaan begreep als ‘kubisme’.
Zoals in het luminisme de schildertoets, de kleur, uit elkaar genomen en ‘gedivisioneerd’ werd (zoals dat heette), zo ‘divisioneerde’ Mondriaan de vorm van het uitgestrekte en kale duingebied bij Vrouwenpolder, met uitzicht over het Veerse gat op de kust van Noord-Beveland. De opbouw van deze voorstelling is een combinatie van schichtige hardgroene en fel blauwe driehoeken, doorschoten met zacht violette banen,in de lucht voor de wolken en in het landschap voor de duinen.
Opvallend zijn de vinnige, korte, evenwijdig lopende verfstreken waaruit alle facetten zijn opgebouwd. Met name de harde combinatie van het blauw en het groen bracht hem in de buurt van de door hem bewonderde Van Dongen en van Sluijters. Ook zij maakten in hun recente werk gebruik van die harde, vlakke kleurencombinatie. Maar juist de ontstane afwijking van de natuurlijke vorm bracht Mondriaan in Duinlandschap ook dicht in de buurt van een streven naar abstractheid, van meer en meer vergeestelijking. Want het moderne, het vergeestelijkte, moet zich niet alleen in symbolen, maar ook in lijnen openbaren.” ( p 64)
En hier Jan Sluijters met zijn duinlandschap van 1909:
en hier nog een duinlandschap van Paul Klee:
Paul Klee duinlandschap
Passiebloem passionsblume passion flower Art Maria Trepp
Voor mijn huis explodeert de passiebloem met elke dag niet minder dan 30 bloemen. Vanochtend trof ik zelfs twee bloemen aan met veranderde kleurstelling. Het blauw van mijn “Passiflora caerulea” was er uit.
Ziet er heel apart uit. Ik weet niet wat de reden is voor de veranderde kleur. Beide veranderde bloemen zitten dicht bij de grond. Zal het iets zo prozaïsch zijn als plassende honden??
Hier nog een paar voorbeelden van mooie passiebloemen in de kunst. De passiebloem was een geliefd voorwerp in symbolisme en jugendstil.
slang-en-passiebloem-serpent-passion-flower-Schlange-passionsblume-Maria-Trepp
John_everett_Millais,_in gedachten_verzonken_(passiebloem), 1859
Passion_flower_Aubrey_Beardsley_Malory
Piet_Mondrian,_passiebloem_passion_flower
Vaas passiflora .
Edvard Munch is sterk beïnvloed door Vincent van Gogh, en heeft net als deze een mooie sterrennacht geschilderd.
Edvard Munch, Sterrennacht, 1926
De sterrennacht is bij beide kunstenaars sterk expressief geschilderd, maar ook symbolistisch: in hun landschappen verbeeldden deze schilders ideeën over natuurkrachten, kosmische energie, en de nietigheid van de mens tegenover de natuur. Vanaf 24 februari in het Van Gogh Museum: Dreams of nature. Symbolisme van Van Gogh tot Kandinsky
Edvard Munch, Sterrennacht, 1926
Vincent van_Gogh, Sterrennacht, 1889 starry night
Vincent van_Gogh, Sterrennacht, 1889
klik hier voor een fantastische interactieve video Starry Night
en hier
en:een Sterrennacht-collage met oude deurgrepen:
A Mural of Van Gogh’s Starry Night Created From Old Door Knobs
Vincent van Gogh, Sterrennacht over de Rhone
| Vincent van Gogh, Sterrennacht over de Rhone |
En Van Gogh heeft zich voor zijn sterrennachten wederom laten inspireren door Jean François Millet ( zie ook Vincent_van_Gogh, Kleuren_van_de_nacht ).
Jean_Francois Millet, Sterrennacht Starry Night 1851
Jean_Francois Millet, Sterrennacht 1851
In het Van Gogh museum kon men in 2008 de werken van John Millais bewonderen.
John Everett Millais (1829-1896) was de belangrijkste schilder van het Engelse genootschap der Prerafaëlieten en de meest succesvolle Britse kunstenaar uit de tweede helft van de 19de eeuw.
In september 1848 richtte Millais met Hunt, Rossetti en anderen de Pre-Raphaelite Brotherhood op. Deze groep zette het gangbare idee overboord dat de kunstenaar diende te streven naar de ideale schoonheid. De natuur diende volgens Millais en Hunt zo waarheidsgetrouw mogelijk te worden weergegeven.
Alison Smith schrijft over “Het poëtische beeld van Millais” ( in de catalogus van het Van Gogh Museum) :
“Die vele dynamische ontwikkelingen in het werk van Millais maken het onmogelijk om zijn oeuvre te classificeren. Zijn werk werd nu eens als romantisch, dan weer als realistisch, of als esthetiserend, impressionistisch of symbolistisch getypeerd, terwijl het in feite in geen van deze categorieën thuishoort. Millais kan het beste worden omschreven als een ‘realistische symbolist’, door de unieke wijze waarop hij de doodgewone details van het bestaan gebruikte om naar een betekenis achter de waarneembare werkelijkheid te speuren.”
“Het prerafaëlitisme speelde een cruciale rol in Millais’ ontwikkeling als kunstenaar. Zijn hartstochtelijke betrokkenheid in die beweging maakte van hem een rebel die bereid was om de troeven van zijn artistieke vroegrijpheid te verspelen en de afkeuring van critici en artistiek establishment te ondergaan. Als avant-gardestroming streefde het prerafaëlitisme naar een breuk met de traditie en had het de toekomst van de kunst voor ogen.
‘Isabella’ ( 1848) is beladen met visuele toespelingen op het verleden van Hans Memling tot Paolo Veronese -, maar die verwijzingen worden overschaduwd door het symbolische witte been dat dwars door de compositie snijdt. Deze kunstgreep choqueerde het publiek en maakte het meteen duidelijk dat de jonge schilder schoon schip wilde maken.”
“Millais en zijn medestanders van de Prerafaëlitische Broederschap beschouwden de middeleeuwse kunst als een authentiek model voor vernieuwing, omdat die kunst volgens hen minder aan formules was onderworpen dan de stijlen die sinds de renaissance dominant waren geweest. Schilderijen als Isabella en Ophelia waren revolutionair omdat de manier waarop zij waren gemaakt geheel in strijd was met de gangbare academische regels voor het vervaardigen van schilderijen.”
John_Everett_Millais_-_Ophelia
“Gedurende zijn hele carrière bleef hij bezield door dit verlangen om de vitaliteit en complexiteit van natuurverschijnselen weer te geven. Om die reden had hij trouwens een afkeer van het classicisme als stijl. In 1875, in een toespraak tot kunststudenten, drukte hij zijn opvatting daarover uit: ‘Niemand is echt een goede tekenaar als hij zich niet van de klassieke orde kan ontdoen … en als hij niet in staat is om indien nodig de eigenaardigheden en oneindige variëteit van de natuur voor te stellen.”
“De prerafaëlieten waren van mening dat karakterexpressie in de schilderkunst steunde op rechtstreekse observatie van het echte leven. Zij verwierpen het academische principe van de idealisering en beschouwden de individualisering als de sleutel tot de weergave van emoties en innerlijke ervaringen. Millais ontpopte zich als een voorloper van de moderne psychologie, in de manier waarop hij onbewuste verlangens en impulsen (wat Freud de ‘psychische energie’ zou noemen) probeerde te doorgronden via de uiterlijke verschijning. Kenmerkend voor zijn personages is hun ‘in beslag genomen zijn’ door een of andere activiteit, alsof zij zich niet bewust zijn van onze blik.”
“MilIais’ kunst is niet illustratief in de conventionele zin, omdat zij meer doet dan een tekst illustreren of een verhaal uitbeelden. Anderzijds is zij te werkelijkheidsgetrouw om te ressorteren onder het idealiserende estheticisme of symbolisme waarvan zijn tijdgenoten Frederic Leighton, James McNeill Whistler en Rossetti wegbereiders waren. Toch mogen we zeggen dat Millais in wezen een symbolist was die via zijn inspanningen om de vluchtige wereld der waarneembare fenomenen vast te leggen, op zoek was naar een subjectief begrip van de impact van tijd en herinnering op de menselijke psychologie.”
Het laatste, de invloed van tijd en herinnering op de psyche, wordt zeer mooi uitgebeeld in Millais’ schilderij “Mijmeringen” ( 1855) , een van de schilderijen die ik als voorbeeld neem voor eigen fotografische zelf- en vrouwenportraits.
Ik ken Maillais en de prerafaëlieten uit mijn onderzoek over Max Nordaus pre-fascistisch werk “Entartung” ( “Ontaarding”; 1892/3) . Max Nordau beschrijft de moderne Kunst van Monet tot Baudelaire, van Tolstoj tot Ibsen als ziekelijk “ontaard”. Ook over de Prerafaëlieten en hun vermeende ontaarding heeft Nordau een heel hoofdstuk geschreven.
Nordau schrijft in “Ontaarding”, (vertaald en bewerkt door F.M. Jaeger):
“Drie schilders, Dante Gabriël Rossetti, Holman Hunt en Millais vereenigden zich in 1848 tot een club, waaraan zij den naam gaven van “praerafaëlietische broederschap”,. [...] In het voorjaar van 1849 hielden zij in Londen eene tentoonstelling van schilderijen en beeldhouwwerken, die behalve met de namen van de makers ook voorzien werden met het merk P. R. B. Hunne werken maakten een totaal fiasco. Het publiek, dat nog niet lastig gevallen werd door de fanatieke geloovers ‘aan een zekere soort van schoon en ook niet onder den invloed stond van eene ziekelijke mode, haalde voor deze kunstproducten de schouders op; men maakte zich er vroolijk of boos over, naar gelang van de stemming.”….”zij schilderden geene werkelijke aanschouwingen, maar alleen gewaarwordingen. Zij brachten in hun ‘werk van die geheimzinnige toespelingen en duistere symbolen, die met het teruggeven van de werkelijkheid niets te maken hebben.”
Nordau verwijt de prerafaëlieten onder meer hun niet-academisch werk, waarbij ook de achtergrond zeer detailbewust wordt geschilderd. Volgens Nordau is dit een “ziekelijke echolalie met de penseel” en het bewijs dat de schilder niet in staat is te concentreren. Ook de “geilheid” en erotiek in de schilderijen van de Prerafaëlieten is een steen des aanstoots voor Nordau.
Hitlers kunst- en “ontaardings”-theorie was sterk beïnvloed door Nordau, al werd Nordau door de nazi’s niet genoemd, om dat Nordau zionist en jood was.
John_Everett_Millais Prerafaëlieten
1
Millais-_Mariana Prerafaëlieten
2
3
4
5
6
7
8
Er is recentelijk een bijzonder hoogleraar “Illustratie” benoemd, Saskia de Bodt.
Illustraties zijn inderdaad een bijzondere vorm van kunst.
Aan de vele boekillustraties die ik op mijn blog heb staan voeg bij deze gelegenheid nog een paar mooie jugendstil/symbolisme-illustraties toe.
Jan Toorop, Metamorfoze (Louis Couperus)
Karel de Neree tot Babberich, Inleiding tot Extaze (Couperus)
en een mooie gestileerde passiebloem van Beardsley
.
Edvard_Munch, Ochtend, 1884
Edvard Munch, Adam en Eva
Edvard Munch_Amor en Psyche
Edvard Munch, Kinderen_op_straat
Edvard_Munch, Laan_in_de_sneeuw
Edvard Munch, Madonna
Edvard_Munch, Meisjes_op_de_pier_1899
Edvard_Munch, Melancholie .
Edvard_Munch, Melancholie_1891
Edvard Munch, Witte_nacht_1901
Munch sterrennacht starry night
Edvard Munch_Sterrenacht 1924
Edvard Munch Tete-a-tete
Edvard_Munch, Vrouw_in_maanlicht
Edvard Munch Vampir Schwarze Romantik
De symbolistische landschappen van Munch zullen te zien zijn in het Van Gogh Museum in Amsterdam van 24 februari tot 17 juni 2012
zie ook
28 June – 14 October 2012
Morgen, maandag 9 februari, is het weer volle maan.
Deze week, op 13 februari, start in het Van Gogh-museum in Amsterdam de tentoonstelling Van Gogh en de kleuren van de nacht. Ik heb al vast gekeken op ik op de schilderijen van Van Gogh de volle maan heb kunnen ontdekken.
Dat valt nogal tegen. De kleuren van de nacht zijn bij Van Gogh vooral de kleuren van de schemering en van de ondergaande zon.
Het belangrijkste volle-maan-schilderij van Van Gogh hangt meestal in het Kröller-Müller Museum (maar nu zeker in Amsterdam), Ommuurd veld met schoven en opkomende maan, 1889:
Dit schilderij maakte Van Gogh in de psychiatrische inrichting in Saint-Rémy. Het korenveld kon hij vanuit zijn kamer zien.
Het maanlicht wordt aangeduid met de lichte kleine witte (oorspronkelijk roze) toetsen over lucht en landschap.
Van Gogh was niet tevreden over dit schilderij. Hij noemde het samen met de beroemde ‘Sterrennacht’ (hieronder) in een brief. Hij vond zelf dat hij in beide schilderijen de compositie had overdreven, en dat beide schilderijen leken op een oude houtsnede ( zie hier ook de Japanse houtsnedes van Hiroshige met de maan, die Van Gogh in zijn bezit had).
De maannachten zijn bij Van Gogh sterk expressief geschilderd, maar ook symbolistisch: in de landschappen verbeeldde hij ideeën over natuurkrachten, kosmische energie, en de nietigheid van de mens tegenover de natuur.
Ook op het schilderij Wit huis bij nacht (1890)
is een kleine, maar volle en stralende maan te ontwarren (opmerking later toegevoegd: zie hieronder, het is waarschijnlijk de Venus..) .
Anders heeft Van Gogh zo ver ik weet de maan alleen als sikkelmaan geschilderd; op internet is een overzichtje hiervan te vinden: drie keer de toenemende en een keer de afnemende maan.
De afneemende maan is te zien op het schilderij Sterrennacht, ook in 1889 in Saint-Rémy geschilderd. De sterren en de afnemende sikkelmaan in een ritme van licht en beweging achter de cipressen en het stadje.
zie ook hier de fantastische interactieve video Starry Night
Erwin Mortier in ‘Godenslaap’:
“Alleen bij Van Gogh heb ik de middagen van toen teruggezien. Zijn onvaste zonnen en de morsige melkwegen in zijn zwarte vibrerende nachten; de onverdraaglijke duisternis die hem dusdanig benauwde dat hij ze doorzeefde met sterren zo hel als de verzengende weelde van de eeuwige middag van zijn gekte. Hij kende de waanzin van de katten, maar kon hun slaap niet vatten, dus vrat de demon hem op. “ ( p 211)
—————————————————————
Govert Schilling haalt in de Volkskrant van 14 februari de astronoom Don Olsson aan, die (voor mij overtuigend) beweert dat op het schilderij “Wit huis bij nacht” de Venus en niet de maan staat afgebeeld!
Te zien in het Gemeentemuseum Den Haag, in de tentoonstelling “Voorbij de horizon”:
Twee bijzondere schilderijen van Jacoba van Heemskerck
Jacoba van Heemskerck, Beeld_nr33 (Zee met schepen), 1915
Jacoba van Heemskerck, Compositie met blauwe bomen, 1920
Ook in de tentoonstelling XXste Eeuw waren vier mooie schilderijen van Jacoba van Heemskerck te zien
Vliegdennenbos, 1908
Twee bomen, 1910
Compositie no.1, 1912
Beeld no.65, 1917
Jacoba van Heemskerck was bevriend met Toorop en Mondriaan.
De abstractie van Toorop, van Van Heemskerck en van Mondriaan is in veel aspecten symbolistisch. Ze schilderden de natuur vanuit een bepaalde opvatting van de kunst en de wereld. Meer dan een getrouwe weergave van de werkelijkheid zijn de landschappen van symbolisten een reflectie van de gevoelens die de natuur opriep bij de kunstenaar ( zie ook: Dreams of nature. Symbolisme van Van Gogh tot Kandinsky). Theosofe Van Heemskerck was bezig met een zoektocht naar een manier om het hogere en het spirituele uit te drukken.
