Ik heb in de loop van de tijd op mijn Volkskrantblog veel geschreven over slangen in de kunst en literatuur, en ook veel foto’s gemaakt van zelf beschilderde slangen.
Hier een paar highlights.
Ik houd van slangen, juist vanwege de ambivalentie die zij oproepen. Slangen zijn voor mij veel meer dan sieraden of huisdier.
Ze zijn ambivalente androgyne natuurwezens en cultuurdragers.
Ik houd van gevaarlijke slangenvrouwen, zoals van Medusa.
En hier…mijn eigen slangenkuil…
Slang en bloem…
…vormen een natuurlijke en paradijselijke gemeenschap.
Mijn vreugde was groot toen ik hoorde dat de Kievitsbloem/Fritillaria, die voor mij en mijn leven een belangrijk symbool is, in het Engels Snake’s head heet (met dank aan Ina!).
Ik heb aan mijn slangenverzameling een nieuw slangetje toegevoegd in passende kleuren.
En als we nu toch bij het thema “Bloem en slang” zijn, dan hier een foto dat ik op de Leidse historische begraafplaasts Groenesteeg heb gemaakt van mijn blauwe slang ( in feite George Knights slangenzoon Georgey) in het midden van Oosterse sterhyacinten:
Ik was op de begraafplaats bezig met mijn slangen, omdat ik een droomfoto ging maken; ik had namelijk gedroomd van mijn slangen op een graf.
Zie overigens ook mijn eerdere blog Morbide slangen: het leven is maar een droom .
Regenboog, slang, regenboogslang
De regenboogslang is zowel een echt bestaande slang, alswel een fabeldier, zo meldt Wikipedia (Alib heeft me recentelijk attent gemaakt op het cultuurantropologisch boek “Enige aspecten van de regenboogslang”, een proefschrift van Leo Triebels).
Regenboog en slang zijn twee magische voorstellingen die aan elkaar verwant zijn, niet alleen door vorm en (iriserende) kleur.
Zowel regenboog alsook slang zijn verbonden met de voorstelling van een brug tussen in wezen onoverbrugbare tegenstellingen ( voor de slang als brug zie ook mijn blog over Goethes slangenspookje).
De regenboog verbindt hemel en aarde, de slang als androgyn wezen verbindt man en vrouw, zoals op een schilderij van Augusto Giacometti.
Op het dit grote schilderij, ‘Adam und Eva’ (1910),dat ik kort geleden in het Kunsthaus Zürich heb gezien, verbindt de slang Adam en Eva op een noodlottige manier, als een wereldslang.
Augusto Giacometti, Adam und Eva’ (1910)
Opvallend is de parallelle tussen de verbindende slang en de verbindende regenboog als men naar een andere afbeelding van Giacometti kijkt: hier, op een kleine pastel op papier, verbindt de regenboog het mensenpaar.
Augusto Giacometti, Regenboog
De slang, androgyn en ambivalent
De slangen van Meret Oppenheim zijn bijna altijd samengezette wezens.
Hier een foto van een zeer mooi Oppenheim-beeld dat ik ook in het Kunsthaus zag.
Maskierte Blume (1958)
Deze bloem lijkt óók op een slang (de achterkant van een cobra)
De slang is in de cultuurgeschiedenis zowel een symbool voor het Kwaad als ook voor het Goed ( zie bijvoorbeeld bij Asclepios en de natuurreligies) , en is zowel gekoppeld aan de mannelijke alsook aan de vrouwelijke seksualiteit; zij is zowel fallus-symbool alsook de Eva-slang.
In Lewis Carrolls “Alice in Wonderland” wordt Alice “een slang”genoemd door de duif (hoofdstuk: “Raad van een rups”) .
Pat Andrea heeft hier een schitterende illustratie bij gemaakt:
In de cultuurgeschiedenis staat de slang in positieve zin voor de vernieuwing (de oude huid afleggen).
Een bijzondere “goede” slang is de Ouroboros (Uroboros) die een cirkel vormt door zichzelf in de staart te bijten. Deze slang staat afgebeeld op het graf van Oppenheim.
De slang onttrekt zich aan de simplificaties die sommigen aan haar/hem willen opleggen.
Zoals ik zelf in een slangengedicht heb geschreven:
“[...]
Is een slang
eigen
lijk een man?
Neen,
een slang
is een
an-
drogyn
am-
bifibiding
zwemmend
kronkelend
aan land [...] ”
En hier een slangengedicht van Oppenheim:
Schlangengedicht (1978)
Slang en water komen samen in het slangenfontein van Oppenheim:
Spirale- Schlange in Rechteck ( 1973)
Slangen bij Meret Oppenheim en Paul Klee
De surrealiste Meret Oppenheim is net als ik gefascineerd door slangen, dromen en bloemen.
Ik zag in het Kunsthaus Zürich, in de afdeling dada en surrealisme, een mooie collage, waarbij mij de combinatie slang en bloem opviel.
Why-why (1968)
Slangen en bloemen – daar houd ik van.
Over slangen en bloemen heb ik al een paar blogs geschreven:
Sneeuwslangen, schaduwslangen, droomslangen
Morbide slangen: het leven is maar een droom
Over slangenbomen, slangenvrouwen, sprookjes en muziek
De goede slang bij Goethe en E.T.A. Hoffmann
Inmiddels heb ik nog veel meer slangen bij Meret Oppenheim gevonden, hier en paar mooie.
Schlange und schwarze Steine (1972)
Zwei Schlangen, die eine blau-grün, die andere rot ( 1960)
…en hier mijn eigen blauwe en rode slang:
een een rode slang bij Paul Klee:
Paul Klee, Schlangenwege
De goede slang bij Goethe en E.T.A. Hoffmann
Een goede goudgroene slang en een witte bloem zijn de ingrediënten in een sprookje van Goethe en een sprookje van E.T.A Hoffmann.
Goethes sprookje, Van de groene slang en de schone lelie ( tekst hier in het Duits en hier in het Nederlands) is een enigszins braaf en burgerlijk sprookje over goed samenwerken en zich voor de gemeenschap offeren… en zo de gemeenschap tot welvaart brengen. De goede goud-groene slang is een licht- levensgevende kracht, zij vormt een brug over het water met haar lichaam en zorgt ook voor het ontstaan van en vaste brug.
Goethes sprookje is behalve een esoterisch sprookje ook een politiek commentaar op het versplinterde Duitsland aan het begin van de 18e eeuw.
Bruggen bouwen tussen de culturen en daarbij welvaart creëren: dat is misschien een burgerlijk thema maar ook nu nog een zeer relevant thema, dat kort geleden in Leiden op een conferentie besproken werd (zie mijn blog Building bridges).
Groene slang op de Leidse Spanjaardsbrug
Bij E.T.A. Hoffmanns De gouden pot staat de goudgroene slang Serpentina voor poëzie, fantasie en kunst ( tekst hier in het Duits of in het Nederlands) .
Hoffmanns sprookje is complexer, ironischer. Anders dan bij Goethe ( die Hoffmann en zijn ironie niet kon uitstaan) staat het happy end bij Hoffmann tussen haakjes. De gouden pot eindigt niet met het zalige visioen van een Atlantis met slangenvrouw en lelie, maar met de verteller die juist inziet dat hij zelf niet in een spookjesland leeft. Toch kan de verteller, en dus de lezer, zich nog troosten met de gedachte dat de fantasie hem een ontsnappingsroute aanbiedt.
/>
/>
Cobra slang in de zonsondergang
Ik houd van deze groteske kunst, een contrapunt tot al de saaie geïdealiseerde heiligen!
Over slangenbomen, slangenvrouwen, sprookjes en muziek
Slangen
vrouwen
en
bomen
horen
samen.
Een van mijn Duitse lievelingsauteurs, de romanticus E.T.A. Hoffmann, heeft een belangrijk sprookje geschreven, De gouden pot (tekst hier in het Duits of in het Nederlands), dat niet alleen gaat over een slang ( de goud-groene Serpentina), een vrouw en een boom (de vlier), maar op een hoger niveau ook over de rol van kunst en fantasie in het leven.
In dit kunstsprookje komt de student Anselmus groen-gouden slangen tegen in een vlierboom. Ook bij E.T.A. Hoffmann, die overigens ook componist was, speelt hierbij muziek:
“…Hier werd de student Anselmus in dit gesprek met zichzelf gestoord door een eigenaardig geritsel en geruis, dat vlak naast hem in het gras opstak, maar al gauw overgleed tot in de takken en de bladeren van de grote vlierstruik, die zich welfde boven zijn hoofd. Nu was het net, alsof de avondwind de bladeren een beetje door elkaar schudde, – nu weer, als zaten er vogeltjes te vrijen tussen de takken, hun vleugeltjes roerend in baldadig heen- en weergefladder. – Daar begon het te fluisteren en te murmelen, en het was, alsof de vlierbloesem muziek maakte, net in de struik gehangen klokjes van kristal. Anselmus luisterde en luisterde. Daar groeiden, hij wist zelf niet hoe, uit het gemurmel en gefluister en getinkel zachte, halfverwaaide woorden:
Tussendoor – tussenin – tussen takken, tussen zwellende bloemen, zwenken, slingeren, zwieren wij – zusjes – zusje, zwenk wat in de schemering – snel, snel omhoog – omlaag – de avondzon schiet stralen, suizelen doet de avondwind – ritselen de dauw – bloemen zingen – roeren wij tongetjes, zingen wij met bloemen en twijgen – sterren glimmen gauw – moeten omlaag – tussendoor, tussenin slingeren, zwieren, zwenken wij, zusjes, zusjes. – Zo ging het door, praatjes die je helemaal van de wijs brachten. De student Anselmus dacht: Dat is toch gewoon de avondwind, die vandaag fluistert, woorden, die je zomaar kunt verstaan. – Maar op dat moment klonk er een muzikaal geluid boven zijn hoofd als een drieklank van heldere, kristallen klokjes; hij keek omhoog, en zag drie groengoud glanzende slangetjes, die om de takken gewikkeld zaten en hun kopjes strekten in de richting van de avondzon.[...]
Hier een foto die ik heb gemaakt van mijn zelfbeschilderde slangenvrouw Serpentina in de vlier:
De (door mij sterk goedgekeurde) moraal van Hoffmanns sprookje kan misschien zo samengevat worden:
Er moet een spanning blijven bestaan tussen fantasie en werkelijkheid, tussen kunst en leven. Het echte leven haalt de inspiratie uit kunst en fantasie, maar valt niet samen met deze.
De hoofdmotieven bij E.T.A. Hoffmann: Goud-groene slang en witte bloem (lelie) komen trouwens ook voor in een belangrijk kunstsprookje van Goethe.
Vertalen Duits Vertaalbureau Duits Übersetzung Deutsch Niederländisch
