Kijk naar de volle maan vannacht: er lijken er toch echt gebouwen op te staan! (zie ook deze overtuigende blog)
Christiaan Huygens had voor zijn populair-wetenschappelijk verhaal Cosmotheoros (1695, uitgebreid zie hier) intelligente planetenbewoners nodig, als didactisch hulpmiddel, voor de aanschouwelijkheid en voor de perspectivische beschrijving. Huygens beweert dat de planetenbewoners astronomische waarnemingen doen zoals wij, en kan dus het zonnestelsel vanuit hun perspectief beschrijven.
In het Leidse Japanmuseum Sieboldhuis zijn tot 4 maart 2012 topstukken van de Japanse prentkunstenaar Tsukioka Yoshitoshi (1839-1892) te zien in de tentoonstelling “Maanlicht, mysterie en schoonheid”.
Yoshitoshi is een meester van de Japanse kleurenhoutsnede, in het bijzonder van het Ukiyo-e, een vorm van houtsnede die sinds het midden van de 18e eeuw ook in Europa populair werd en een grote invloed had op de Europese kunstwereld van het fin-de-siècle (zie ook mijn vele blogs over het verband tussen Japanse kunst en 19e eeuwse Europese kunst).
Deze prenten zijn boeddhistisch geïnspireerd en drukken vaak het vergankelijke, vluchtige karakter van de werkelijkheid uit. De volgende prent leert dat je NIET naar de vinger van de boeddhistische monnik moet kijken maar naar de maan zelf:
Beroemd zijn Yoshitoshi’s A Hundred Views of the Moon, waar hij motieven uit Chinese en Indiaanse legendes en uit Kabuki en Noh theater illustreert.
Maria Trepp
deze tekst staat ook op mijn Duitse blog
De huidige volle maan is bijzonder omdat de maan op 19 maart 2011 dichter bij de Aarde staat dan in 18 jaar.
Op internet werden aardbevingen en tsunami voorspeld… en tsja dat is er dus ook geweest, maar helaas niet op de 19e .
Luister naar Credence Clearwater Revival, Bad moon rising
“…Don’t go around tonight
Well, it’s bound to take your life
There is a bad moon on the rise”
Bad moon Leiden
Super maan 19 maart 2011 Leiden
Vanochtend vond een totale maansverduistering plaats, al kon men het in Nederland niet goed waarnemen; meer info klik hier
Hier en foto van de partiële maansverduistering in Leiden december 2011:
Bij een totale en maansverduistering bevindt de maan zich in de schaduw van de aarde, de aarde staat dus tussen zon en maan.
Maansverduistering 2004
Op 4 januari 2011 vond een gedeeltelijke zonsverduistering plaats, hier een plaatje uit Leiden:
In Christiaan Huygens’ Cosmotheoros wordt op de grote betekenis van de maans- en zonsverduisteringen voor de geschiedenis van de astronomie gewezen: deze verschijningen zetten de mensen aan het denken.
De Oude Grieken concludeerden bijvoorbeeld dat de aarde een bol was omdat tijdens maansverduisteringen de rand van de schaduw altijd rond was.
Huygens had zich bij het schrijven van zijn wetenschapsfictie “Cosmotheoros” georiënteerd aan een wetenschappelijk-fantastisch verhaal van Johannes Kepler , “Somnium”. Ondanks veel verschillen tussen Cosmotheoros en Somnium zijn heel wat overlappingen te vinden. Beide verhalen “verkopen” het Copernicaanse systeem aan een breed publiek, met wetenschappelijke én imaginaire middelen. Beide boekjes gebruiken een sterk pedagogische kneep om het zonnesysteem aanschouwelijk te maken: zij plaatsen bewoners op planeten of maanden en beschrijven in detail wat men vanuit een andere planeet, of vanuit onze maan kan waarnemen.
Zowel Kepler alsook Huygens beschrijven hoe de aarde (bij Kepler “Volva” genoemd) vanuit de maan uitziet. Maar Kepler neemt aan, dat op de maan water vloeit, en er ook fantastische levende wezens rondspoken. Huygens gelooft niet in water op de maan en is sceptisch tegenover de gedachte van maanbewoners.
Kepler schrijft daarom uitvoeriger over het perspectief “de aarde gezien vanuit de maan” dan Huygens, en hij geeft anders dan Huygens ook ruimte aan een schildering, wat de maanbewoners bij een maansverduistering zien: een partiële zonsverduistering.
Hier de passage uit Huygens’ “Cosmotheoros” van 1698 over wat men vanuit de maan van de aarde ziet. Huygens begint uit te leggen dat de bewoners aan de “achterkant” van de maan de aarde nooit zien, aan de “voorkant”deze altijd zien. Net als Kepler beschrijft hij ook dat de maanlingen de aarde in schijngestalten zien, en dat de aarde voor hun ogen rond draait, waarbij zij meer van de aarde kunnen zien dan mensen zelf konden zien ten tijde van Huygens.
Aarde vanuit de maan gezien
“De Maan-kloot is by henluiden [=eventuele maanbewoners, M.T.] in twee Halfronden verdeeld, zoodanig, dat, die in het eene wonen, altyd het gezigt van onze Aarde genieten; die in het ander leven, dat gezigt altyd missen: behalven dat sommige, omtrent de grenzen van beiden wonende, het zelve gezigt somwylen verliezen, somwylen wederkrijgen. Zy nu, die onze Aarde zien, zien dezelve altyd in de Lucht hangende, en veel grooter dan de Maan ons voor komt, als byna met een viermaal grooter Middellijn. Maar dat is wonderlijk, dat zy dezelve altyd by nagt en dag in dezelve plaats van den Hemel, gelyk als onbewegelijk, zien hangen, sommige regt boven hun hoofd, sommige in een zekere hoogte van den Gezigteinder [horizon] afstaande, andere in den Gezigteinder zelve gelegen, en ondertussen om haar As omdraaijende, vervolgens in den tijd van vier en twintig uuren vertoonende alle de gewesten die ze behelst; en derhalven ook die (het ware te wenschen dat wy ze ook mogten zien) welke aan beide de Assen ons, Aardrijk-bewoners, nog onbekend blijven. Daarenboven zien zy haar ook in ligt aangroeijende, en in den maandelijken omloop verminderd; en aldus by beurten vol, half, en tot hoornen verkleind, met dezelve verandering van gedaantens, die de Maan-kloot aan ons vertoont.”
Halve aarde, zie tekst
“Maar het ligt, dat de Maanlingen van onze Aarde krygen, is vyftienmaal grooter als dat wy van haar ontfangen; zulks dat zy in het beste Halfrond, na ons toegekeerd, uitstekende heldere nagten hebben: nogtans kan die helderheid hen geen warmte geven, schoon Kepler van andere gedagten was. De Zon gaat by hen op, en onder, yder van onze maanden eens, en dus hebben zy dagen en nagten vyftienmaal langer als wy, en met elkanderen eenparig in een geduurige nagtevening: door welke lange dagen, nademaal de Zon van henluiden niet verder af is als van ons, noodzakelijk moet volgen, dat die gene, by welke de Zon nog boven den Gezigteinder klimt, door een ongemakkelijke hitte gebraden werden, indien hunne lichamen zoo gevoelig als de onze zijn. By die genen nu, die omtrent de gezeide samengrenzingen van de Halfronden wonen, klimt de Zon wel meest; maar die daar verre van af zijn, en omtrent landstreken wonen, welke onder de Aspunten van de Maan leggen, zullen om die lange dagen niet meer warmte voelen, als de menschen, die in de Zomer by Ysland of Nova Zembla Walvissen vangen…”
zie ook
Christiaan Huygens en zijn Cosmotheoros
Der Cosmotheoros von Christiaan Huygens: moderne deutsche Version mit Einleitung
NASA heeft deze week een nieuwe nauwkeurige maankaart gepresenteerd.
Een mooie gelegenheid om ook eens met de ogen van de 17e eeuw, dus uit het perspectief van de tijd van de eerste telescopen, naar onze maan te kijken.
De eerste mens die de maan een beetje meer in detail kon zien en de maan mooi gedetailleerd heeft getekend was Galilei (zie hieronder links)
zie mijn blog hierover De sterrenbode: Galilei en de telescoop.
In 1647 publiceerde de Duits-Poolse astronoom en burgemeester van Danzig/ Gdansk Johannes Hevelius (een belangrijke briefpartner van Christiaan Huygens), een atlas van de maan: Selenographia sive Lunae descriptio.
Hevelius, Selenographia
Dit werk bevat 133 zeer nauwkeurige kopergravures met kaarten van de maan en van de gebruikte astronomische instrumenten.
Johannes Hevelius en zijn vrouw Elisabeth Koopmann (genoemd “de moeder van de maankaarten”) aan het observeren. Ik kom terug met een blog over haar, de eerste vrouwelijke astronoom.
Christiaan Huygens schrijft uitvoerig in zijn beroemde laatste tekst “Cosmotheoros” uit 1698 [waarvan ik nu een Duitse geannoteerde versie met inleiding maak] over de landschappen op de maan. Hij wijst de gedachte aan water op de maan af; hij schrijft dat de zogenoemde maanzeeën (=Maria ! hehehe! meervoud van mare) geen water bevatten, en hij beschrijft nauwkeurig de gaten van meteoritinslagen (zonder deze zo te benoemen natuurlijk).
Volgens Wikipedia zijn de maria eigenlijk grote vulkanische vlakten opgebouwd uit basalt.
Ook geeft Huygens aan, dat de maan geen atmosfeer heeft (dit in tegenstelling tot de van hem ontdekte Saturnusmaan Titan, maar dat kon Huygens toen nog niet weten).
[Uit Cosmotheoros, Nederlandse vertaling van Pieter Rabus op de site van de Universiteit Utrecht]
“Dit blijkt in onze Maan (zelfs met kleine Kijkers, drie of vier voeten lang) dat haar oppervlakte in vele gebergten, en wederom met zeer breede vlakke dalen verdeeld is. Want men ziet er de schaduwen der bergen aan die zyde, die zy tegen over de Zon hebben; en dikwils word men daar in zekere kleine dalen gewaar, die in bergtoppen, welke byna kringswijze staan, besloten zijn: daar dan weder een of meer bergjes in t midden uitsteken. […] ik vind er niets dat na Zeen gelijkt, schoon de gemelde Kepler, en meest alle andere [astronomen] het tegendeel gevoelen. Want in de groote vlakke landstreken, die veel duisterder als de bergachtige zijn, en welke ik zie dat gemeenlijk voor Zeen gehouden, ja met de benamingen van Oceanen verheerlijkt, worden, in die landstreken zelve, zegge ik, met een langer Verrekijker bekeken zijnde, bevinde ik, dat zekere kleine ronde holtens zijn, met binnen invallende schaduwen; en dat kan met de oppervlakte van de Zee niet over een komen: daarenboven die zelve ruime velden, als wy haar wat aandagtiger beschouwen, vertoonen geen oppervlak, dat geheel effen is. Zoo konnen het dan geen Zeen wezen, maar moeten bestaan uit een stoffe, zoo blank niet, als die, welke in de oneffener deelen is; waar in wederom sommige met een kragtiger ligt boven anderen uitmunten. Ook schijnt het my niet toe dat er eenige Rivieren in de Maan zijn: want zoo zij er waren, zy zouden de scherpzigtigheid van mijne Kijkglazen niet konnen ontslippen; ten minsten, indien zy, gelijk de meeste by ons, tussen bergen, of zeer hooge rotsen, stroomden. Daar zijn ook geen Wolken, waar uit regen zou spruiten, om aan de Rivieren vogt te verschaffen: want indien zij er waren, men zou dezelve dan het een, dan het ander Maangewest zien bedekken, en voor ons gezigt verbergen; t welk geenzins geschied, maar daar blijft een geduurige helderheid.
Het is ook blijkelijk, dat de Maan van zoodanig een Lucht, of Dampgewest, als rondom ons Aardrijk gaat, niet omringt word: om dat, zoo het daar ergens was, de uiterste rand van de Maan zoo nettelijk rondgetrokken niet zou schijnen, als ze dikwils door t onder heen gaan van eenige Starren gezien is; maar ze zou in een zeker verdwynend ligt, en gelijk als met een vezelachtigheid, eindigen: om hier nog niet te zeggen, dat de dampen van ons Dampgewest meerendeels uit waterdeeltjes bestaan, en derhalven, daar geen Zeen nog Stroomen zijn, dat daar geen overvloed van water kan opgetrokken werden. Dit groot onderscheid, het welk tussen de Maan en onze Aarde gevonden word, laat ons naauwlijks toe iets daar van te gissen. Want zoo d er Zeen en Vloeden in gezien wierden, t zoude geen klein bewijs zijn, dat het overige cieraad der Aarde haar ook wel voegde, en dat het gevoelen van Xenofanes waaragtig was, zeggende dat de Maan bewoont wierd, en een Aardrijk was van vele steden en bergen. Maar nu dunkt my niet, dat in een dorre, en ganschelijk van water beroofde, grond Kruiden of Dieren konnen leven; dewyl die haar stoffe en voedsel uit vocht moeten krijgen.”
De nieuwste maankaart van de NASA is gebaseerd op gegevens van de Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO), die sinds een jaar om de maan draait, zie hierover www.astronieuws.nl en NASA’s LRO Creating Unprecedented Topographic Map of Moon.
Christiaan Huygens en zijn Cosmotheoros
Der Cosmotheoros von Christiaan Huygens: moderne deutsche Version mit Einleitung
Terwijl ik vandaag ten zuiden van Katwijk door de duinen naar de zee liep zag ik links de zon ondergaan, en rechts van mij de maan opgaan.
De foto’s zijn iets donkerder dan de werkelijkheid. Het was 16.15.
Zonsondergang Katwijk 1 december 2009 16.15
Maanopgang Katwijk 1 december 2009 16.15
Andere volle-maan-blogs van mij:
Maanspiegelingen (ondergaande maan over de zee in Katwijk)
Maan en haven/Manet
Lentemaan
Maneschijn/Van Gogh/Corot/Hiroshige
Volle maan over het Holocaust-monument Berlijn De maan bij Vincent van Gogh
Maanspiegelingen ( Katwijk)
Wintermaan Maannacht in het Gemeentemuseum/ Jan sluiters etc
Vogelwolken voor de maan Novembermaan
De maan en Japan: De vertelling van Genji
Molen en maan in Leiden
De sterrenbode: Galilei en de telescoop
Maan en zwaan in Leiden
Zwarte zwaan onder de volle maan
Maan en zwaan/ Empty paradise Hond en maan
Midzomernachtsdroom: de vrouw in de maan
Volle maan .. bij Mondrian…
Betovering: rode maan en sterren(Meret Oppenheim)
Vannacht had ik een merkwaardige en belangrijke droom.
Eerst de voorgeschiedenis van deze droom:
Zoals jullie weten ben ik erg veel bezig met de maan (in de kunst en in de natuur), en heb ik al lang de maan als mijn avatar.
Een paar dagen geleden zeg ik een mooi schilderij van Lucebert waar een aantal kern-elementen en metaforen van mijn leven samenkomen ( …toevallig ben ik namelijk ook bezig met Apollinaire..)
“De droom van Apollinaire”
Lucebert, De droom van Apollinaire, 1972
[Meer schilderijen van Lucebert klik hier]
Nu mijn droom.
Ik droomde over een belangrijke relatie die over is, en ik zag in mijn droom de maan- als een maan en een schedel…
Ik herinner me niet de merge tussen schedel en maan ooit te hebben gezien, maar op internet zijn er veel versies van te vinden.
Maan schedel
Vertalen Duits Vertaalbureau Duits
Leiden 8 april 2009
Stanislas Lepine, Maan over de haven van Saint-Denis, 1876
Edouard Manet, Maan over de haven van Boulogne,1869
Vertalen Duits Vertaalbureau Duits
Bij de magnolia en de maan past het mooie verhaal van Herman Pieter de Boer, In het stadspark, uit : “Verhalen van lust en liefde”, met illustraties van Pat Andrea.
Morgen, maandag 9 februari, is het weer volle maan.
Deze week, op 13 februari, start in het Van Gogh-museum in Amsterdam de tentoonstelling Van Gogh en de kleuren van de nacht. Ik heb al vast gekeken op ik op de schilderijen van Van Gogh de volle maan heb kunnen ontdekken.
Dat valt nogal tegen. De kleuren van de nacht zijn bij Van Gogh vooral de kleuren van de schemering en van de ondergaande zon.
Het belangrijkste volle-maan-schilderij van Van Gogh hangt meestal in het Kröller-Müller Museum (maar nu zeker in Amsterdam), Ommuurd veld met schoven en opkomende maan, 1889:
Dit schilderij maakte Van Gogh in de psychiatrische inrichting in Saint-Rémy. Het korenveld kon hij vanuit zijn kamer zien.
Het maanlicht wordt aangeduid met de lichte kleine witte (oorspronkelijk roze) toetsen over lucht en landschap.
Van Gogh was niet tevreden over dit schilderij. Hij noemde het samen met de beroemde ‘Sterrennacht’ (hieronder) in een brief. Hij vond zelf dat hij in beide schilderijen de compositie had overdreven, en dat beide schilderijen leken op een oude houtsnede ( zie hier ook de Japanse houtsnedes van Hiroshige met de maan, die Van Gogh in zijn bezit had).
De maannachten zijn bij Van Gogh sterk expressief geschilderd, maar ook symbolistisch: in de landschappen verbeeldde hij ideeën over natuurkrachten, kosmische energie, en de nietigheid van de mens tegenover de natuur.
Ook op het schilderij Wit huis bij nacht (1890)
is een kleine, maar volle en stralende maan te ontwarren (opmerking later toegevoegd: zie hieronder, het is waarschijnlijk de Venus..) .
Anders heeft Van Gogh zo ver ik weet de maan alleen als sikkelmaan geschilderd; op internet is een overzichtje hiervan te vinden: drie keer de toenemende en een keer de afnemende maan.
De afneemende maan is te zien op het schilderij Sterrennacht, ook in 1889 in Saint-Rémy geschilderd. De sterren en de afnemende sikkelmaan in een ritme van licht en beweging achter de cipressen en het stadje.
zie ook hier de fantastische interactieve video Starry Night
Erwin Mortier in ‘Godenslaap’:
“Alleen bij Van Gogh heb ik de middagen van toen teruggezien. Zijn onvaste zonnen en de morsige melkwegen in zijn zwarte vibrerende nachten; de onverdraaglijke duisternis die hem dusdanig benauwde dat hij ze doorzeefde met sterren zo hel als de verzengende weelde van de eeuwige middag van zijn gekte. Hij kende de waanzin van de katten, maar kon hun slaap niet vatten, dus vrat de demon hem op. “ ( p 211)
—————————————————————
Govert Schilling haalt in de Volkskrant van 14 februari de astronoom Don Olsson aan, die (voor mij overtuigend) beweert dat op het schilderij “Wit huis bij nacht” de Venus en niet de maan staat afgebeeld!
Maanondergang Katwijk, 11 januari 2009, 8.00
Maanopgang, Rijn-Schiekanaal Leiden, spoorwegbrug, 11 januari 2009, 18.30
8 januari voor mijn huis
9 januari Cronesteyn
10 januari, Cronesteyn: maanlicht, witte ganzen, meerkoeten
Winter in Leiden zie ook:
Sneeuwslangen, schaduwslangen, droomslangen, zandslangen
Leiden in zwart/wit..sneeuw op de Begraafplaats Groenesteeg..
Winter, rijp en zon in de Leidse Hortus
Door het ijs gezakt: Georg Heym
Wintermaan
In de tentoonstelling
Jozef en Isaac Israels kwam ik een ingetogen schilderij van een maannacht tegen, van Jozef Israels uit 1905. 
Dan was er de tentoonstelling ‘XXste eeuw’:
Hier de ´Maannacht´ van de Vlaamse expressionist Gustave de Smet uit 1917.
En de kleurrijke ´Maannacht II Laren´ van Jan Sluijters uit 1911.
“De herfstmaan is de herfstmaan van weleer.
Hoe wreed de nevels die mij haar niet laten zien.”
Het was volle maan gisteren maar zij was achter wolken verborgen net zoals dit versje het beschrijft uit ‘Het verhaal van Genji’.
In het Leidse Sieboldhuis is tot 22 oktober een tentoonstelling te zien met Japanse prenten, manga en vertalingen rondom 1000 jaar ‘Vertelling van Genji’.
De vertelling van Genji is één van de belangrijkste culturele iconen van Japan door de eeuwen heen, en zonder twijfel het beroemdste meesterwerk uit de Japanse literatuurgeschiedenis. Precies duizend jaar geleden maakte de schrijfster van dit klassieke verhaal, de hofdame Murasaki Shikibu, in haar dagboek voor het eerst melding van haar Genji [ =de 'schitterende prins'] aan het keizerlijk hof. Poezie, schilderkunst, prenten, commentaartradities hebben zich in Japan vele eeuwen lang gericht op Genji – de schitterende prins- , en op Murasaki, de hofdame die dit verhaal schreef.
[Zie ook uitvoerig op Wikipedia over The Tale of Genji. ]
Het verhaal van Genji is in het Nederlands verschenen in een vertaling van H.C. ten Berge, titel “Avondgezichten”.
De maan komt er heel veel en vaak kijken in dit verhaal.
Hier een paar van de mooie illustraties uit het Sieboldhuis.
Schrijfster Murasaki in gedachten verzonken aan haar schrijftafel terwijl de maan zich weerspiegelt in het water.
Prins Genji en de herfstmaan
Hofdames en de herfstmaan
Ten slotte hier een kimono waarop het hele verhaal van Genji is afgebeeld:
‘De Japanse kunst is iets als de primitieven, als de Grieken, als onze oude Hollanders, Rembrandt, Potter, Hals, Vermeer, Van Ostade, Ruisdael. Dat kent geen einde.’
Vincent van Gogh aan zijn broer Theo, Arles, 15 juli 1888
23.09.11_15.01.12 in het Van Goghmuseum Amsterdam
Bertolt Brechts toneelstuk “Leben des Galilei” draait om de telescoop.
Brechts stuk is geschreven met de hulp van historische documenten en geeft een aardige samenvatting en overzicht over de gebeurtenissen. Brechts Galilei maakt, net als de echte, slim gebruik van de Hollandse uitvinding – zowel technisch alsook commercieel.
Brechts Galilei:
“Ik heb het onbeschrijflijke geluk gehad een nieuw instrument in handen te krijgen, waarmee een tipje van de sluier van het universum kan worden opgelicht .”
Galilei was niet de eerste die probeerde de telescoop te gebruiken voor astronomisch onderzoek, maar de eerste die dit met succes deed.
In zijn boek Sidereus nuncius “Sterrenbode” van 1610 gaf Galilei een verslag en tekeningen van zijn ontdekkingen met de verrekijker.
Hier een van Galileis mooie tekeningen van de maan:
Brecht heeft Galileis tekst over zijn revolutionaire ontdekkingen omgezet in een dialoog.
Galileis vriend Sagredo ziet de maan door de kijker:
“SAGREDO (door de telescoop kijkend, halfluid) De sikkelrand is volkomen onregelmatig, gekarteld, oneffen. Op het donkere gedeelte, vlakbij de lichte rand, zijn lichtere plekken. Ze komen de een na de ander te voorschijn. Van daaruit kruipt het licht langzaam in de richting van de grotere lichtgevende helft, waar het ten slotte mee samenvloeit.
GALILEI Hoe verklaar je die lichtvlekken voor jezelf?
SAGREDO Maar dat kan niet.
GALILEI Toch is het zo. Het zijn bergen.
SAGREDO Op een ster?
GALILEI Reusachtige bergen. Waarvan de toppen door de opgaande zon verguld worden, terwijl het rondom, op de berghellingen, nog nacht is. Je ziet het licht van de hoogste toppen naar de dalen om- laagkruipen.
SAGREDO Maar dat is in tegenspraak met tweeduizendjaar astronomie.
GALILEI Zo is het. Wat je ziet heeft buiten mij nog geen mens gezien. Jij bent de tweede.
SAGREDO Maar de maan kán geen aarde zijn met bergen en dalen, net zo min als de aarde een ster kan zijn.
GALILEI De maan kán een aarde zijn met bergen en dalen, en de aarde kán een ster zijn. Een doodgewoon hemellichaam, één onder duizenden. Kijk nog eens. Is de donkere helft van de maan volslagen donker?
SAGREDO Nee. Nu ik erop let, zie ik dat er een zwak, askleurig licht over valt.
GALILEI Wat kan dat voor licht zijn?
SAGREDO …
GALILEI Het komt van de aarde.
SAGREDO Dat is onzin. Hoe kan de aarde licht geven met al zijn gebergten en bossen en zeeën, een koud hemellichaam?
GALILEI Zoals de maan licht geeft. Omdat die twee sterren allebei beschenen worden door de zon, daarom geven ze zelf licht. Wat de maan voor óns is, dat zijn wij voor de maan. En hij ziet ons één keer als sikkel, één keer als een halve cirkel, één keer vol en één keer helemaal niet .
SAGREDO Dan zou er dus geen verschil tussen de maan en de aarde zijn?
GALILEI Blijkbaar niet. ”
—————————————————————————
En over de manen van de Jupiter, door Galilei ontdekt, maakt Brecht deze dialoog:
“GALILEI Sagredo, ik vraag me af. Sinds eergisteren vraag ik ‘t me af. Daar heb je Jupiter. (hij stelt de kijker in) Er staan namelijk vier kleinere sterren vlakbij hem, die je alleen door de kijker kan zien. Ik zag ze maandag, maar nam niet speciaal notitie van hun stand. Gisteren keek ik weer naar ze. Ik had kunnen zweren, dat ze alle vier anders stonden. Ik heb hun stand genoteerd. En ze staan wéér anders. Wat is dat? Ik zag er toch vier. (opgewonden 
Kijk zelf!
SAGREDO Ik zie er drie.
GALILEI Waar is de vierde? Daar zijn de tabellen. We moeten uitrekenen, wat voor baan ze beschreven kunnen hebben.
Ze gaan opgewonden aan het werk. Het wordt donker op het toneel, men blijft echter aan de ronde horizon Jupiter en zijn begeleidingssterren zien. Als het weer licht wordt, zitten ze nog steeds aan tafel, hun winterjassen aan.
GALILEI Het is bewezen. De vierde kan alleen achter Jupiter verdwenen zijn, waar je hem niet kan zien. Daar heb je nu een ster, waar een andere omheen draait. ……”
Hier Galileis originele aantekeningen:
—————————————————————————-
In scene 4 bij Brecht probeert Galilei vergeefs de Florentijnse geleerden zo ver te krijgen om door de telescoop te kijken. De geleerden willen dat niet, omdat zij aan de theoretisch-theologische, on-empirische “waarheid” van Aristoteles gehecht zijn.
Brechts Galilei:
“De waarheid is het kind van de tijd, niet van de autoriteit.”
Galilei heeft uiteindelijk onder druk van de kerk afgezworen. Bij Brecht doet hij dat met de beroemde uitspraak:
“Ongelukkig het land, dat helden nodig heeft. “
Maar Galileis laatste belangrijke boek (Discorsi e dimonstrazioni matematiche intorno a due nuove scienze; Verhandlingen en wiskundige bewijzen rond twee nieuwe wetenschappen) werd het land uit gesmokkeld, naar Holland en werd in 1638 in Leiden gedrukt.
Inmiddels heeft Galilei zelfs van de kerk gelijk gekregen, die geen tegenstelling meer ziet tussen haar eigen leer en die van Galilei.
Hier het passende muziekje bij deze foto’s of bekijk de diashow op You Tube
Maan en zwaan komt men ook tegen in de mooie romantische schilderijen en tekeningen van Caspar David Friedrich, die nu in de Hermitage in Amsterdam getoond worden. Ik heb een kleine diashow gemaakt met Maan en Zwaan bij Caspar David Friedrich (met veel meer overigens dan wat in Amsterdam hangt, maar de zwanen zijn in ieder geval in Amsterdam te zien en ook een of twee maan-schilderijen).
—————————————————————————————————–
Kees Stip
Op een zwaan
Waarheen hief in het licht der maan
een regelrechte sprookjeszwaan
de statie van zijn witte steven?
Of werd hij door een droom gedreven?
‘Ik word,’ zo sprak hij tot een elf,
‘door niets gedreven, ik drijf zelf.’
Ter gelegenheid van de huidige volle maan hier een paar surreële foto’s.
Het thema “Hond en maan bij Shakespeare” heb ik al eerder besproken, en het idee voor de kleurrijke lisdoddes is afkomstig van Pat Andreas illustraties bij Alice in Wonderland.
En ter afsluiting nog Joan Miró :
De maan is de eigenlijke hoofdpersoon in Shakespeare’s “Midzomernachtsdroom“.
De openingszinnen van Theseus en Hippolyta gaan over de stand van de maan:
“THESEUS Nu draaft ons bruiloftsuur gezwind nabij,
Hippolyta; vier blije dagen brengen
Een nieuwe maan. Maar o, wat neemt die oude
Toch langzaam af! Zij stremt al mijn verlangens,
Zoals een weduwe die, oud en kwijnend,
Nog met haar schoonzoons rente ‘t leven rekt.
HIPPOLYTA Vier dagen zinken weldra weg in nacht,
Vier nachten zullen snel de tijd verdromen;
Dan wordt de zilvren boog der maan opnieuw
Gespannen aan de hemel, en aanschouwt
Zij onze bruilofsnacht.”
En ook later in het stuk wordt de maan vele keren genoemd.
De maan treedt ook zelf op en spreekt, met een lantaarn in zijn hand (in scene 5,1: de Pyramus en Thisbe – parodie).
Eerst zegt de maan:
“Deze lantaarn is de gehoornde maan,
Ik ‘t mannetje in de maan, neem dat maar aan.”
De “gehoornde maan” is – zoals de hele Pyramus en Thisbe-episode – een aanspeling op Ovidius’ Metamorphoses, waar de volle maan meerdere malen aangeduid wordt als “de horens tot een schijf sluitend” ( boek 2; 344 en 455)
Later in dezelfde scene 5,1 zegt de Midzomernachts-maan nog eens (ik haal het nu aan in het Engels):
“All that I have to say, is to tell you, that the lanthorne is the moon; I, the man in the moon; this thorne bush, my thorne bush; and this dog, my dog.”
Eigenlijk zou de genoemde “man in de maan” beter de “vrouw in de maan” moeten heten, tenslotte is de godheid van de maan een vrouw: Diana, die door meerere motieven ook nauw verbonden is aan Shakespeare’s Midzomernachtsdroom. De hond bijvoorbeeld, die door de man in de maan wordt genoemd, speelt aan op de Actaeon-episode in de Metamorphoses, waar Actaeon de badende Diana bespiedt en voor straf van zijn eigen honden wordt verscheurd.
Dus ik maak nu van Shakespeare’s tekst:
“Ik moet u allen vertellen, dat de lantaarn de maan is, ik ben het vrouwtje in de maan, die doornstruik is mijn doornstruik en die hond is mijn hond.”
Emil Nolde, Midzomernachtsdroom, 1910
Meret Oppenheim, Verzauberung ( Collage, 1962)
Meret Oppenheim, Neue Sterne, 1977
Paul Klee, Volle maan (Vollmond)
Paul Klee, Opkomst van de maan St Germain Tunis 1915
