Maria Sibylla Merian, insecto-theoloog

[blogherhaling] In het Rembrandthuis zag ik een paar jaar geleden de schitterende tentoonstelling over Maria Sibylla Merian, een Duits-Nederlandse vrouw tussen kunst en wetenschap.

“Maria Sibylla Merian (1647-1717) is de belangrijkste en meest invloedrijke natuurhistorische tekenaar die in de zeventiende eeuw in Nederland (en Suriname) werkzaam is geweest.

Een representatief overzicht van circa 100 meesterwerken, afkomstig uit tientallen prentenkabinetten en hier voor de eerste maal bijeengebracht, geeft de bezoeker inzicht in Merians wetenschappelijke onderzoek, observatie en minutieuze registratie van bloemen, insecten en reptielen.

-butterflies-insecten-metamorphose.jpg

Merian wordt tegenwoordig algemeen beschouwd als de eerste vrouwelijke entomoloog (insectenkenner), omdat zij haar onderzoek buitengewoon zorgvuldig registreerde en documenteerde. Even bijzonder als haar wetenschappelijke werk is haar avontuurlijke levensloop. Zo reisde zij op 53-jarige leeftijd naar Suriname om de insecten in het regenwoud te bestuderen. Ook als zelfstandig ondernemer onderscheidde zij zich van haar tijdgenoten door met haar dochters een succesvolle uitgeverij en drukkerij van boeken en prenten op te zetten.”

Voor Merian, net zoals voor haar beroemde voorganger Jan Swammerdam, was het onderzoeken en beschrijven van insecten een manier van godsdienst, zie ook uitvoerig mijn blog over “Insecto-theologie“.

Duroia eriopila_

Guavetak met spin

Duroia

Caiman_crocodil

Ananas

tulp

Granaatappelboom

voorjaarsbloemen tulpen

rood-geel gevlamde lelie

Iris Susiana (1700)

witte narcissen

www.passagenproject.com

www.passagenproject.com

Vincent van Gogh, In de regen, aquarel, herfst 1882

In navolging van van Hiroshiges houtsnede “Onverwachte bui op de Grote Brug bij Atake” (1857)

maakte van Gogh een eigen schilderij:

“Brug in de regen naar Hiroshige“, 1887.

Van Gogh omkaderde de voorstelling rondom met een decoratieve rand en voegde ook hier zelf Japanse karakters toe.

Hiroshige,_regen, paraplu

Zie ook Louis van Tilborgh, Van Gogh en Japan.

Franz Marc, Im Regen, 1912

Gustave Caillebotte Regendag in Paris

Gustave Caillebotte Regen

zie ook de grote Gustave Caillebotte-overzichtstentoonstelling in Frankfurt

In het Haus der Kunst in München zag ik een fascinerende tentoonstelling met het werk van Anish Kapoor, een internationaal bekende kunstenaar die je hier en daar, maar niet vaak, in Nederland tegenkomt.

Het Haus der Kunst was ooit als “Haus der deutschen Kunst” een belangrijk monument voor Hitlers propanganda. München was tenslotte “Hauptstadt der Bewegung” . Hier werd door de nazi’s kunst getoond die de bloed-en -bodem-ideologie verspreidde, hier werd ook de moderne zogenoemde “Entartete Kunst” afkeurend tentoongesteld.

Kapoors monumentale installatie svayambh [Sansskrit;= door zichzelf gecreëerd]   is een reflectie van deze geschiedenis.

Anish Kapoor/ Svayambh foto Maria Trepp

Een reusachtig blok van 40 ton bloedrood was en vaseline rijdt langzaam ( ik schat een centimeter per seconde) door een lange grote hal. Bij het passeren van de deuren blijft bloedrood was aan de deuren kleven.

Anish Kapoor/ Svayambh foto Maria Trepp

Sculptuur en architectuur tegelijk, levende techniek, een monster en toch mooi. “Material somehow always leads to something immaterial” zegt Kapoor.

Svayambh foto Maria Trepp

Het wasblok wordt soms door de medewerkers opnieuw opgebouwd, in overleg met de kunstenaar.

Ervaringen en geschiedenis blijven bekleven… of je het wilt of niet.

Svayambh foto Maria Trepp

Aanrakingen veranderen zowel de aanrakende alsook het aangeraakte.
 

Wonderland, (zelf)-ervaring en ingenieuze spiegelconstructies, ook dat heeft de Kapoor -tentoonstelling te bieden met een groot aantal spiegels.

Kapoor/ Spiegel foto Maria Trepp

Duitsland als duisterland én wonderland in de spiegel van Kapoor.

Als belangrijkste artistieke referentie noemt Kapoor Caspar David Friedrich, een Duitse romanticus en mysticus, die Kapoor zegt van twee naar drie dimensies te willen vertalen.

Meditatieve droomkunst.

Fantastisch.

hier nog ander monumentaal werk van Kapoor, gebaseerd op rode verf en op spiegels:

 Kapoor Shooting_into_the_Corner,_Bilbao foto wikimedia commons

2

 Kapoor e_Tall_Tree_and_the_Eye,_Bilbao foto wikimedia commons

3

 Kapoor 399px-ArcelorMittal_Orbit_at_night foto wikimedia commons

4

 Kapoor Sky_Mirror_Kensington_Gardens_London_close_up foto wikimedia commons

5

Kapoor Cloud_Gate chicago foto wikimedia commons foto Bert Kaufmann http://www.flickr.com/people/22746515@N02

6

Kapoor Jerusalem foto wikimedia commons

7

August Macke is een van de schilders van de groep Der Blaue Reiter, die tom 24 mei 2010 in Nederland te zien waren:
Kandinsky en Der Blaue Reiter in het Gemeentemuseum Den Haag

Macke is een van mijn meest favoriete schilders- ik weet niet of hij of zijn vriend Paul Klee bij mij de nummer 1 is.

Ik heb eerder een blog gemaakt  over “Vrouw en hoed “ in de schilderskunst, waar ik al Mackes eigen mooie vrouw, door hem geschilderd, liet zien. Hier nog een keer, samen met hoedenwinkels en etalages.

August Macke, Vrouw met hoed

August Macke, Hoedenwinkel, 1914

August Macke, Modezaak

August Macke Etalage

De schilders van Der blaue Reiter zoals Wassily Kandinsky en Paul Klee losten de strakke zwart-witte schaakborden op tot organische, flexibele, kleurrijke en niet-meer-vierkante vlakken.

Een mooie aanval op het verkort rationalisme.

Ook Piet Mondriaan ging deze weg, al blijven bij hem de vlakken meestal nog vierkant en dus strakker en minder vrolijk.

Wassiliy Kandinsky Kariertes 1925

Paul Klee, Colourful life outside (Draussen buntes Leben)1931

Paul Kee, Bluehendes, 1934

Mondriaan Kleurenschaakbord 1919

In een van mijn reacties hieronder schreef ik:
“En er zijn heel veel overeenkomsten tussen Mondriaan en Kandinsky: het tijdsperk, het spirituele, de combinatie met muziek, de omslag naar het abstracte, de verbintenis met de dada, de stigmatisering als “ontaard”door de nazi’s.
Toch zijn beiden een zeer eigen weg gegaan (ik weet trouwens niet of er persoonlijk contact is geweest). Voor mij is Mondriaan het meest interessant in zijn overgang naar abstractie, de abstract wordende bomen, dat is waanzin in zijn schoonheid.

Ik houd het meest van abstractie als er nog iets van de konkrete wereld in verschijnt.
Zoals hierboven de konkrete schaakborden.

In de recensie van het NRC handelsblad over de Kandinsky-tentoonstelling staat vandaag 9 februari het volgende over het verschil Kandinsky-Mondriaan:

“Van geometrie hield Kandinsky niet. Hij onderscheidde geometrische vormen die op zichzelf staan (zoals een driehoek, een cirkel of een vierkant) van vormen die iets voorstellen en die refereren aan iets buiten het schilderen (een huis, een boom of een zon). Hij wilde zich noch tot het ene, noch tot het andere uiterste beperken en vond zijn inspiratie in het gebied daartussen, waar hij een grenzeloze vrijheid zag.
Daarmee onderscheidde Kandinsky zich van zijn tijdgenoot Piet Mondriaan, die juist de grenzen van de geometrie opzocht, wat door sommige tijdgenoten als een doodlopende weg werd beschouwd. Hoe het ook zij, de weg van Kandinsky, die van de ‘lyrische abstractie’, heeft in ieder geval geleid tot het Abstract Expressionisme.”
 

De geometrische figuren van Kandinsky vind ik heel veel vrolijker dan die van Mondriaan. Bij Mondriaan komt de vrolijkheid eigenlijk pas weer echt terug in zijn laatste werk, Victory Boogie Woogie.

Wassily Kandinsky Kreise in Schwarz, 1924



Wassily Kandinsky, Ausweichend 1929

Wassily_Kandinsky, Heiss, 1931

Wassily Kandinsky Kreise


Van 6 februari tom 24 mei 2010: Kandinsky en Der Blaue Reiter in het Gemeentemuseum Den Haag

Paul Klee, Kat en vogel [Katze und Vogel]

Paula Modersohn-Becker, Maedchen mit Katze im Birkenwald, 1904



Franz Marc, Zwei Katzen auf rotem Tuch, 1909



Franz Marc, Akt mit Katze 1910


Franz Marc, Maedchen mit Katze 1912

Paul Klee en Franz Marc werden van de nazi’s als “ontaard” “entartet” beschouwd.
Een van de weinige vrouwen die de “eer” had (achteraf bezien was het echt een eer) om op de nazi-tentoonstelling “Entartete Kunst” te hangen was Paul Modersohn-Beker.

In de tentoonstelling Liefde! Kunst! Passie! in het Haagse Gemeentemuseum hing dit mooie schilderij van Alexej von Jawlensky, ‘Meisje met pioenrozen’:

Alexej von Jawlensky, Meisje met pioenrozen 1909

Jawlensky hing in de  Haagse tentoonstelling vanwege zijn relatie met schilderes Marianne van Werefkin.


Alexej von Jawlensky, Bildnis Marianne Werefkin, 1906

Drie moderne schilderijen van Alexej von Jawlensky werden van de nazi’s op de tentoonstelling “Entartete Kunst” getoond..

Het kunstenaarspaar Gabriele Münter en Wassily Kandinsky is een van de vele kunstenaarsparen die in het Gemeentemuseum in Den Haag werden getoond in de tentoonstelling Liefde!Passie! Kunst!;

Kandinksy en Münter woonden en schilderden vanaf 1908 in het stadje Murnau bij München, zij maakten beiden deel uit van de groep Der Blaue Reiter, een kleine groep gelijkgestemde kunstenaars in Duitsland, die van ongeveer 1911 tot 1914 bestond. De vernieuwingsbeweging ontstond in München opgericht door Wassily Kandinsky, Franz Marc, August Macke en Alexej von Jawlensky. De stroming wordt tot het expressionisme gerekend.

Leuk is dat Münter en Kandinsky hetzelfde motief op verschillende manieren hebben uitgewerkt: Promenade.

Gabriel Münter, Promenade, 1904

Wassily Kandinsky, Promenade, 1904

Van Gabriele Münter en schilderij met Paul Klee:

Gabriele Münter, Mann im Sessel- Paul Klee, 1913

Anders dan Kandinsky ging Münter niet de abstracte weg in, maar bleef naief en naturalistisch schilderen. Kort daarop ging hun relatie stuk; hun wegen scheidden.

Gabriele Münter, Kandinsky aan het schilderen, 1903

Wassily Kandisky, Gabriele Münter schilderend in Kallmünz, 1903

Wassily Kandinsky, Portret Gabriele Münter, 1905

Langs de N 206 van Leiden naar Katwijk staan bij Valkenburg drie wondermooie kleurig-doorzichtige kunstpaarden.

Deze bonte kunstpaarden  (genoemd  ”Vensters op het landschap” ) doen me denken aan de “ontaarde” paarden van Franz Marc.

Franz Marc, Drei Pferde, 1913

Franz Marc was met veel werken vertegenwoordigd op de nazi-tentoonstelling “Entartete Kunst”. Nu ik bezig ben met een serie blogs over de beeldenstorm hoort  de nazi-beeldenstorm zeker ook bij. Marcs “Turm der bauen Pferde” van 1913 hing op de “Entartete Kunst”.

Franz Marc Turm der blauen Pferde blauwe paarden

Franz Marc, Turm der Pferde 1913

Franz Marc, Blaues Pferd 1, 1911

Franz Marc, Zwei blaue Pferde vor rotem Felsen, 1913

Franz Marc Stallungen paarden

Franz Marc Kleines blaues Pferd – klein blauw paard

Franz Marc Träumendes_Pferd- dromend paard

Franz Marc_-_Die_kleinen_gelben_Pferde – gele paarden

En hier nog eens andere moderne paarden uit de Marc-traditie.

In Uppsala/Zweden is aan een klein badstrandje aan het Mälarmeer in een oude boom houtsnijwerk te zien met vrolijke roze paarden. Misschien geen kunst met een grote K, maar zeer passend bij de omgeving, waar vroeger paarden op de wei stonden.

De naam van het kunstwerk is “Utrotad hästras” (=uitgeroeid paardenras; het Zweedse woord “häst” =paard hoort bij “horse” en “ros” uit hippos/equus; daarentegen “paard”/Pferd van paraveredus= postpaard).

De kunstenaar Mats Nyberg heeft dit jaar deze paarden met een motorzaag in de boom gezaagd.

—————————————————————————-

Kandinsky’s schilderij “Een centrum“

(1924, olie op doek, 140,6 x 99,5 cm Gemeentemuseum Den Haag, langdurig bruikleen Solomon R. Guggenheim Museum New York, 1975 )

Over dit schilderij:

“Kandinsky (1866-1944) schilderde dit werk in Weimar, waar hij als docent aan het Bauhaus was aangesteld. Onder invloed van de Russische avant-gardisten en Bauhauskunstenaars was Kandinsky geometrisch abstract gaan werken. Hij hoopte de beschouwer mee te kunnen nemen naar een onbekende wereld en was, evenals Russische avant-gardisten Malevitsj en Popova en de kunstenaars van ‘De Stijl’, gefasci­neerd door de vierde dimensie. Volgens hem verwees de cirkel – die hij veelvuldig gebruikte in de jaren twintig – daar als primaire vorm het duidelijkst naar.
In dit fraai gecomponeerde ‘kosmische’ schilderij is een klein cirkelvormig zwart centrum, gevat in een grote cirkel. De cirkels zijn tegen een donkere achter­grond geplaatst, die naar beneden toe lichter wordt. Vanuit en om deze centra lijken geometrische vor­men zich – volgens een vrolijke choreografie – in ver­schillende dimensies door de ruimte te bewegen. Deze illusie wordt gewekt omdat de vormen van kleur veranderen zodra ze elkaar doorkruisen en binnen de vormen zelf vervagen. Hier en daar is de ondertekening nog zichtbaar en ook de verf is op verschillende manieren opgebracht. De ruimte refe­reert net als bij Malevitsj op geen enkele manier meer aan de zichtbare werkelijkheid. Het beeldvlak dient als ‘spirituele ruimte’. “
Uit: Petrova et al, Kunst en religie in Rusland

zie ook over Der Blaue Reiter
:
Van 6 februari tom 24 mei 2010: Kandinsky en Der Blaue Reiter in het Gemeentemuseum Den Haag

De perfectie van het menselijke lichaam is bij Najjar kil en eendimensioneel, en ontdaan van alle gevoelens van pijn en angst.
A Brave New World bij Michael Najjar.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Maar waarom noemt Najjar dit “Laokoon”?

Het lijkt wel een politiek-filosofisch statement (hopelijk wel een ironisch statement): “Wij hoeven nooit meer bang te zijn!”

Met zijn “Laokoon” uit de serie “Bionic angel” plaatst Najjar zich in de lange traditie van de afbeeldingen van Laocoön.

Laocoöngroep
 
Uit Wikipedia:

“Gotthold Ephraim Lessing vergelijkt in “Laokoon oder Über die Grenzen der Malerei und Poesie” een uitbeelding van de dood van Laocoön met een beroemde, in Rome gevonden, beeldengroep met een beschrijving van datzelfde onderwerp in Vergilius’ Aeneis. Het wezenlijke verschil tussen beide benaderingen is volgens Lessing dat die van de poëzie duidelijk een voortschrijdende handeling is, waarvan de verschillende delen na elkaar, chronologisch, gebeuren, de ander daarentegen (die van de beeldende kunsten in het algemeen) duidelijk een statische handeling, waarvan de verschillende delen zich naast elkaar in de ruimte ontwikkelen. Poëzie is “tijdkunst”, de beeldende kunsten zijn “ruimtekunst”.

Johann Wolfgang von Goethe zag in de Laocoöngroep een meestersymmetrie.

Voor Johann Winckelmann, grondlegger van de (klassieke) archeologie, straalde Laocoöns beeld sereniteit en passie uit in plaats van angst. Bekend citaat: “edle Einfalt und stille Größe”

Schopenhauer haalt in De wereld als wil en voorstelling tijdens zijn uiteenzetting over beeldhouwkunst de discussie aan die er is geweest over het niet schreeuwen van Laocoön in deze beeldengroep. De meningen van Lessing, Goethe en Winckelmann worden aangehaald en tegengesproken. Volgens Schopenhauer is de verklaring voor het niet schreeuwen van Laocoön dat het uitbeelden van schreeuwen buiten het domein van de beeldhouwkunst valt. Een gebeeldhouwde schreeuw, zonder het geluid, zou zelfs lachwekkend overkomen, aldus Schopenhauer.”

Zadkine, Laokoön (1936)

Bij Zadkine: De hele groep is tot

———————————————————————————

Najjar heeft krassen had aangebracht op de mooie, te mooie, mensen en fotografieën, in het bijzonder de foto “Bionic angel”die de tentoonstelling de naam had gegeven.

De krassen laten zien dat de mooie- te mooie- oppervlakte wel degelijk bedreigd wordt!
 

Het nieuwe  NS-Dokumentationszentrum in München moet verklaren waarom juist München “Hauptstadt der Bewegung” werd.

Warum München?

Hier een voorstel voor een wandeling door München.

We beginnen onze rondwandeling aan de Geschwister Scholl Platz in München, hoofdingang van de Universiteit München.  

Er lijken flyers op de grond de liggen… 

….maar nee, het is een herinnering in steen aan de verzetsgroep  Weiße Rose

Aansluitend lopen we naar binnen om de tentoonstelling Denkstätte Weiße Rose te kijken.

We lopen dan naar de Schellingstraße, waar we naar de schietgaten uit de Tweede Wereldoorlog kijken, “Wunden der Erinnerung”

We lopen naar de Feldherrnhalle aan de Odeonsplatz, een belangrijk monument in de nazi-geschiedenis.
We lopen door naar het voormalig machtscentrum van de nationaalsocialisten rondom de Karolinenplatz: de resten van het “Braune Haus“, de partijcentrale van de NSDAP . We gaan naar de huidige Musikhochschule, de vroegere Führerbau.

We kijken naar  de Königsplatz, de grote militaire exerceerplaats waar de nazi’s boeken hebben verbrand.

August Macke, Dierentuin

Franz Marc, De tijger, 1912

Franz Marc, Het aapje


Franz Marc, Der Mandrill

Paul Klee, Dierentuin Tiergarten


zie ook: Van 6 februari tom 24 mei 2010:Kandinsky en Der Blaue Reiter in het Gemeentemuseum Den Haag

Ik houd van de Duitse barokliteratuur: de gedichten van Gryphius en van de beroemde barokroman Simplicius Simplicissimus van Grimmelshausen.

De Asam-Kerk in München (St. Johann Nepomuk ) kende ik niet van binnen, maar ik nam me voor om ernaar toe te gaan, zodra ik weer in München ben.

Nu ben ik er geweest.

Indrukwekkend, en zo barok het maar kan.
Rechts van de ingang, boven aan de muur, zag ik een levende dode, die een gouden slang om zijn borst en armen gewonden had: een bijzonder en opvallend motief.

Een ander wraakengel-figuur erboven had zelfs een cobra (?) om zijn arm.

Ik heb op internet gezocht, wie de levende dode zou kunnen zijn, en ik vond zeerinteressante informatie.

De afgebeelde scène is afkomstig uit een tragikomisch Jezuitendrama:  Jakob Bidermanns ‘Cenodoxus‘, in feite een literaire voorloper van Goethes Faust:

“Just after entering St. Johann Nepomuk in Munich [...] we see on top of the confessional a sculptural group showing a corpse, entwined by snakes, one arm raised in anger, the mouth opened in a scream. Towering over the restless corpse a man, perhaps a monk, raises his right arm in a gesture that does not so much extend help as establish distance. This gesture is echoed by the putto below, who uses one of his wings to shield his eyes from the disturbing vision.

MORS PECCATORUM PESSIMA, proclaims the inscription above: “The death of sinners is the worst.”

Egid Quirin Asam’s contemporaries would have had no difficulty recognizing in this group a representation of the last scene of Jakob Bidermann’s Cenodoxus. The play closes in heaven. After a very sudden death, the doctor of Paris, who with Faust-like pride had sought to raise himself beyond the human condition, is called before God’s judgment throne and condemned to eternal suffering. Meanwhile, on earth, those mourning the death of this honored man are frightened by the corpse’s refusal to lie still. Three times it raises itself and speaks, the first two times to report an the trial taking place in heaven, the third time to tell of the judgment and to curse both the mother who bore him and himself. One of those watching this terrifying spectacle, a certain Bruno, recognizing the vanity of what the world thinks important, leaves society and becomes a hermit. Friends follow his example (Bruno is the founder of the Carthusian order); their example in turn was followed by members of the audience. The theatrical performance spilled over into life.

It is a typically baroque conclusion. The obsession with time and death, the emphasis on pride that refuses to acknowledge man’s mortality, are thoroughly Christian, and especially baroque.
[..]  Even the most powerful are not masters of their lives. Life is like smoke, pulled apart by a strong wind; or like a carnival play, or like a firework that, hardly begun, is already over.
In poem after poem, play after play, we hear the same refrain:
Vita enim hominum,
Nil est, nisi somnium,

as Bidermann’s Chorus mortualis sings. “We are such stuff as dreams are made on.”

——————Zo ver Karsten Harris. ——————————————-

Wat me bijzonder aantrekt in de barokke kunst, en het bijzonder in deze Asam-kerk: de mengeling van genres, vooral van beeldende kunst en toneel.

Nog bij de citaten uit Cenodoxus:
Vergelijk ook: Shakepeare, The Tempest:
“We are such stuff
As dreams are made on; and our little life
Is rounded with a sleep.”

En: Goethe, Faust, Zueignung ( = de tekst die helemaal aan het begin van Faust staat)  over de schaduwwereld van de herinnering. Goethe spreekt hier zijn eigen verzonnen figuren aan, die hem zijn leven lang hebben begeleid. Zijn tekst spiegelt veel van wat ik voel als ik in München ben:

“Ihr naht euch wieder, schwankende Gestalten,
Die früh sich einst dem trüben Blick gezeigt.
Versuch ich wohl, euch diesmal festzuhalten?
Fühl ich mein Herz noch jenem Wahn geneigt?
Ihr drängt euch zu! nun gut, so mögt ihr walten,
Wie ihr aus Dunst und Nebel um mich steigt;
Mein Busen fühlt sich jugendlich erschüttert
Vom Zauberhauch, der euren Zug umwittert. Ihr bringt mit euch die Bilder froher Tage,
Und manche liebe Schatten steigen auf;
Gleich einer alten, halbverklungnen Sage
Kommt erste Lieb und Freundschaft mit herauf;
Der Schmerz wird neu, es wiederholt die Klage
Des Lebens labyrinthisch irren Lauf,
Und nennt die Guten, die, um schöne Stunden
Vom Glück getäuscht, vor mir hinweggeschwunden.”

Ik heb nog veel meer interessante slangen gevonden in München, hier een foto uit de Frauenkirche, waar slangen zo te zien het vlees wegvreten rond de beenderen van een mens.

Ik houd van deze groteske kunst, een contrapunt tot al de saaie geïdealiseerde heiligen!