Wetenschap Kunst Politiek

Muziek en het brein: Herhaling en anticipatie

20 comments

Muziek en het brein

Muziek heeft sterke effecten op de mens. Muziek maakt emoties los, en herinneringen. Ook demente mensen kunnen via muziek herinneringen oproepen. Mijn zwaar zieke vader, die al lang niet meer kon praten, kon wel nog – zoals vele dementerende ouderen – liederen gedeeltelijk meezingen, iets dat hartbrekend ontroerend was.

(z ie ook Erik Scherder, Hoe brengt muziek het verleden dichterbij?)

Muziek brein en emotie

Muziek en herhaling: Brahms met variaties over Händel

In de laatste tijd zijn veel interessante artikelen en boeken verschenen over de invloed van muziek op emoties en geheugen, over muziek en het brein, en over de functie van herhalingen en variaties in de muziek.

Daniel J. Levitin schrijft in Ons muzikale brein. Wat muziek met ons doet (2006/2013)

“Het geheugen heeft zo’n grote invloed op de ervaring van het luisteren naar muziek dat het niet overdreven is om te zeggen dat er zonder geheugen geen muziek zou zijn. Muziek is gebaseerd op herhaling, zoals is opgemerkt door vele theoretici en filosofen […] Muziek werkt omdat we ons de tonen herinneren die we net gehoord hebben en die relateren aan de tonen die op dit moment gespeeld worden. Die groepen tonen – frases – kunnen misschien later in het stuk terugkeren in een variatie of een transpositie die ons geheugen prikkelt en tegelijk onze emotionele centra activeert. “ (p 165)

Hij wijst naar een hersenstructuur, de amygdala, die geactiveerd wordt door muziek,

amydgala muziek emotie

hersenen met amydgala

 

maar

“[…] niet door willekeurige verzamelingen geluiden of muzikale tonen. Als herhaling vakkundig wordt toegepast door een goede componist, is het emotioneel bevredigend voor onze hersenen, en dat maakt de luisterervaring zo aangenaam ( p 165 f]

De amygdala legt verbanden tussen informatie die van verschillende zintuigen afkomstig is en koppelt deze aan emoties:

“De amygdala speelt een belangrijke rol bij het vormen en opslaan van herinneringen aan emotionele gebeurtenissen. Daarbij wordt informatie die afkomstig is van verschillende zintuigen geïntegreerd.”(Wikipedia)

muziek psychologie maria trepp

Nieuw onderzoek laat zien dat de emoties die door muziek worden gewekt, zoals ontroering, sterk verschillen van alledaagse gevoelens. Ook voelt verdriet opgeroepen door muziek juist aangenaam door de troostende werking van de muziek. (Stefan Koelsch, Brain correlates of music-evoked emotions).

Daniel J. Levitin schrijft: “De belonende en versterkende aspecten van het luisteren naar muziek lijken […] te worden veroorzaakt door een stijgende dopaminespiegel in de nucleus accumbens .”( p 189) Dopamine speelt een grote rol bij het ervaren van genot, blijdschap en welzijn.

De Dopaminespiegel stijgt niet alleen op muzikaal spannende passages, maar juist daarvoor, dus bij de anticipatie van een spannende passage:

“But what may be most interesting here is when this neurotransmitter is released: not only when the music rises to a peak emotional moment, but also several seconds before, during what we might call the anticipation phase.

The idea that reward is partly related to anticipation (or the prediction of a desired outcome) has a long history in neuroscience. Making good predictions about the outcome of one’s actions would seem to be essential in the context of survival, after all. And dopamine neurons, both in humans and other animals, play a role in recording which of our predictions turn out to be correct.”

So each act of listening to music may be thought of as both recapitulating the past and predicting the future. When we listen to music, these brain networks actively create expectations based on our stored knowledge.

Composers and performers intuitively understand this: they manipulate these prediction mechanisms to give us what we want — or to surprise us, perhaps even with something better.”

(ROBERT J. ZATORRE and VALORIE N. SALIMPOOR, Why Music Makes Our Brain Sing)

En dit alles geldt niet alleen voor muziek, maar ook voor poëzie:

“Rillingen over de rug. Een tintelend gevoel dat door uw ruggenmerg gaat en kortstondig kippenvel veroorzaakt. Zo zorgt muziek voor een plezierige sensatie. Uit recent onderzoek, gepubliceerd in het Journal of Consciousness Studies, blijkt dat een emotioneel geladen tekst of gedicht u hetzelfde gevoel kan geven.”

(zie Poëzie is als muziek voor ons brein)

Fanfare-corps

De lucht scheen blinkend door de blaren,
bleek en volmaakt als glas geslepen.
Met vaste manlijke gebaren
werden de horens aangegrepen,
en luidkeels zonder enig schromen
spoot de muziek tussen de bomen;
heldhaftig, trots. Een onverbloemde
voor elk verstaanbare muziek,
die aan het ademloos publiek
ieder gevoel met name noemde. En even plots werd dit geklater
gedempt, twee koopren kelen weenden…
-over het donkergroene water
gleden twee smalle witte eenden
geluidloos als een droombeeld voort-
De horens, smekend en gesmoord
schenen hen dringend iets te vragen
hen volgens met haast menslijk klagen.
Een warm en onverwacht verdriet,
eerbied voor de gewoonste dingen,
neiging om hardop mee te zingen.
en dan te huilen om dit lied
ontstond in mijn verwend gemoed.
Ik voelde me bedroefd en goed.
Maria Vasalis,
uit Parken en woestijnen,
uitgeverij van Oorschot 1940
————————————————————————————————————-
————————————————————————————————————-
Vandaag 15 maart staat een uitgebreid artikel in de Volkskrant over muziek en hersenonderzoek, waar veel onderzoek langskomt dat ik hierboven had aangevoerd.
—————————–

In het Teylers Museum vindt een reeks van lezingen plaats over brein en muziek:
zondag 13 april, Dick Swaab – Muziek en het brein
zondag 18 mei, Wim Hof – Muziek en de Ziel

En het ITON organiseert eind 2014 een cursus over muziek en brein.

Maria Trepp

Tags: , , , , , , , ,

20 Responses to “Muziek en het brein: Herhaling en anticipatie”

  1. knutselsmurf schreef:

    Heb je ook een afwijking als je notenschrift niet kan lezen ? Zelfs sommige muzikanten kunnen het niet 🙂

    Voor mij is elke tekst een melodietje. ( misschien komt daar de verslaving aan tekst vandaan ) Valse noten ( fouten ) vallen meteen op, ik herken de tekst meteen, ik zie ook meteen of iemand heeft zitten knippen en plakken.

    Als ik een tekst geschreven heb, en hij klinkt niet helemaal lekker in mijn hoofd, ga ik hem bijschaven, meestal met synoniemen of door de woordvolgorde aan te passen. Werkt componeren ook zo ?

    • Maria Trepp schreef:

      Erg leuk Knutselsmurf. Ik wilde eigenlijk over het fenomeen dat je beschrijft (tekst wordt muziek) nog meer schrijven, maar ik dacht dat het dan te veel wordt.
      Dat is inderdaad een bekend en veel onderzocht fenomeen! Als je woorden herhaalt in een loop worden ze tot muziek.
      Lees dit artikel: http://aeon.co/magazine/altered-states/why-we-love-repetition-in-music/
      en maak ook de test met de “speech to sound” illusion!
      en: Noten lezen heeft niets met muzikaliteit te maken.

      • knutselsmurf schreef:

        Heel interessant fenomeen. Je hoort echt het liedje in de gewone tekst. Ik heb altijd de neiging om woorden terug te laten komen in de volgende zin. Soms haal ik het weg, omdat het vreemd oogt, maar ik kan nooit een echte fout ontdekken. Iemand heeft me een keer verteld dat het samenhangt met hyperlexie, maar ik heb daar nooit een bevestiging van gezien.

        Ik hoor die muziek trouwens ook in allerlei omgevingsgeluiden die lijken op het begin van een liedje dat ik me herinner.

        • Maria Trepp schreef:

          Leuk en bijzonder! Bij werkte het trouwens niet. Ondanks dat ik zeer veel van muziek houdt, en ook van ritmische tekst, hoorde ik geen melodie in de het voorbeeld!

  2. fulpsvalstar schreef:

    Zeker, er zijn bijzondere talenten die misschien zonder notenschrift kunnen. Overigens…….deze mensen doen me te vaak denken aan iemand die schrijver wil worden maar het niet nodig vindt het ABC te leren.

  3. j de kat schreef:

    Olivier Messiaen (1908-1992) hoorde als mens met welk plezier en raffinement vogels zingen en probeerde als componist er muziek voor mensen van te maken. Het publiek, en vooral de muziekkritiek, reageerde verdeeld, vanuit de gangbare menselijke minachting voor alle andere dieren.
    Ik had een kat die de kamer verliet wanneer er muziek van de Rolling Stones klonk. De rest, van Palestrina tot Sjostakowitsj, wilde hij wel horen.

    Muziek is een universele taal die alle dieren gebruiken, maar waarvan de mens het meeste is vergeten toen hij zich specialiseerde in de vorming van woord en beeld. Vooral de opbouw van een woordprocessor in ons brein heeft veel andere mogelijkheden weggedrukt. We zijn continu bezig met het verbaliseren van gedachten. Dat heeft ons denken en handelen ongelooflijk traag gemaakt. Andere vaardigheden hebben we (moeten) laten versloffen, zoals het ingebouwd kompas, het begrip voor leven en dood, muziek als taal, en het voorgevoel.

    Met mri-scans zijn we aan het ontdekken wat er in ons gebeurt bij (emotionerende) ervaringen. Zo is er een tweede “ik” ontdekt, dicht bij de dagelijkse commandopost in ons hoofd, die dominant actief wordt bij verliefdheid. De directe band hiervan met de reproductie-organen in ons onderlijf, via het ruggemerg, zorgt ervoor dat de tweede ík ons lijf opportunistisch op het paringspad stuurt. De tweede ik vervalst daartoe zo nodig ongewenste informatie. Leve de romantiek. De tweede ik is (over)gevoelig voor muziek. Falsificatie speelt ook hier dus bij ons een hoofdrol.
    Bijvoorbeeld: we kunnen, zonder bijgeleverde gebruiksaanwijzing, niet horen of een stuk(je) muziek, zonder woorden of grimassen, vrolijk is bedoeld of droevig. Toonzetting, in mineur of majeur, blijkt niet te werken, de gemoedstoestand van de luisteraar wél. Ervaren componisten weten dit en voorzien hun werk dan ook van een uitgebreide toelichting.

    Ik heb maar één keer een treurig liedje meteen begrepen: het ochtendgebed van een pimpelmees, die de dag ervoor zijn of haar partner was verloren, vermoord door de kat. (Gelukkig stelde deze mees twee dagen later in de berk in mijn tuin een nieuwe partner voor aan het bevriende paartje koolmezen.)

    Onderzoek naar neurotransmitters en zo zal ons gevoel voor muziek niet verbeteren of vergroten. Wat ons wel verder kan helpen is de onafzienbare ruimte die we hebben gekregen, met computer, cd, internet, tv, noem maar op, om te experimenteren met muziek en er nieuwe vormen in te vinden. Misschien ontgroeit de muziek ons materialisme nu en kunnen we weer leren de andere dieren te verstaan.

    • Maria Trepp schreef:

      J de Kat, dank voor een lange interessante bijdrage. Ik zal proberen meer informatie te vinden over de dingen die je schrijft. Ten eerste de gedachte “Muziek is een universele taal die alle dieren gebruiken” – is dat wel zo?
      En ten tweede: “Zo is er een tweede “ik” ontdekt, dicht bij de dagelijkse commandopost in ons hoofd, die dominant actief wordt bij verliefdheid.”
      Heb je referenties? Ik zou hier graag meer over willen weten, en misschien schrijven.
      “we kunnen, zonder bijgeleverde gebruiksaanwijzing, niet horen of een stuk(je) muziek, zonder woorden of grimassen, vrolijk is bedoeld of droevig. Toonzetting, in mineur of majeur, blijkt niet te werken, de gemoedstoestand van de luisteraar wél.”
      Nee dat geloof ik niet.
      Mijn toen 2-jarige dochter begon steevast te huilen toen ik met een bepaald liedje in Mineur begon, na 3-5 noten!

  4. j de kat (met kleine letters) schreef:

    Inderdaad is praktisch alles wat ik schrijf gebaseerd op veronderstelling en een beetje op ervaring.
    Waarom zou muziek niet universeel zijn? We beginnen nu eindelijk tot het benul te komen dat praktisch alle menselijke superioriteit stoelt op eigenwaan. Oké, we gebruiken woord en beeld, daarin hebben we nog geen gelijken gevonden, maar de nadelen van die vorm van communiceren heb ik geprobeerd te noemen, zonder moralistisch te worden.

    De ontdekking van de tweede “ik” stond ongeveer tien jaar geleden in de krant. Ik heb het twee keer gelezen, in Trouw en de Volkskrant, maar het zou twee keer dezelfde bron kunnen zijn. Alleen het nieuws heb ik onthouden, niet de herkomst. Ik heb tevergeefs heel lang gewacht op een follow-up of überhaupt reacties op deze, naar mijn idee, hoogst interessante bevinding.
    Omdat ik zelf rond mijn vijftigste levensjaar nog eens verliefd was geweest, herkende ik de schizofrenie die dat veroorzaakt. Het falsificerende element, de zogenaamde roze bril, had mij buitengewoon gehinderd, omdat door twintig jaar beoefenen van objectiviteit in waarneming en weergave ik een stevige beroepsdeformatie in die zin had opgelopen. Die raak je niet meer kwijt, maar dat kan ook voordelen hebben.

    En och, de goede Goethe wist het toch ook al, al zocht hij op de verkeerde plaats: “Ich habe, ach, zwei Seelen in meiner Brust.”

    Elke musicoloog kan je bevestigen dat instrumentale – dat had ik er bij moeten zetten i.p.v. zonder woorden of grimassen – muziek makkelijk is mis te verstaan. Mijn voorbeeld van de mees was bijna net zo slecht als dat van jouw dochter. Kleine kinderen zijn zeer gevoelig voor de gemoedstoestand van hun moeder. Het lijkt me moeilijk een somber liedje te zingen met een vrolijk gemoed.

    • Maria Trepp schreef:

      Ik zal de twee “ik”s nog opzoeken!

      Maar mijn dochter reageerde op dat liedje, en op mineur, dat weet ik 100 % zeker. Ik hield namelijk zeer van dat liedje, en ook was ik niet de enige die het zong.
      Het liedje was Zweeds, je kan het hier beluisteren: http://www.youtube.com/watch?v=lBFa4z0baSc
      5 noten waren genoeg om haar te laten huilen, je hoort de mineur ook meteen!

  5. Joke Mizée schreef:

    @knutselsmurf: Dat doet ik ook altijd, schaven aan een tekst totdat-ie lekker klinkt!

    @j de kat: Had het misschien iets te maken met linker- en rechter hersenhelften? (Zie bv. http://en.wikipedia.org.advanc.io/wiki/Bicameral_Mind.) De linker helft is bij de meeste mensen dominant, waardoor de positie van de rechter helft ons als vreemd voorkomt.

    De laatste jaren zijn verklaringen over de werking van onze hersenen vaak in een verticaal stramien gegoten, en de focus op de amygdala in bovenstaand blog doet daar ook weer aan denken (dan doel ik op de ‘ontdekking’ dat we door ons onbewuste, de lagere hersensystemen, worden geregeerd, zoals bij Lamme c.s.). Dat klopt op zich best wel vrij aardig, maar het gaat compleet voorbij aan de verschillen tussen de beide hersenhelften.

    Je hebt nl. twee amygdala en ik kan me niet voorstellen dat daar geen verschil tussen zou zitten, maar daar wordt nooit over gerept. Naar de verschillende werking van de beide hersenhelften is m.n. in de jaren ’60 en ’70 vdve veel onderzoek gedaan, waarbij ook werd gekeken wat er gebeurde bij het luisteren naar muziek:

    “A key musical experiment was performed by Thomas Bever and Robert Chiarello, this time, on normal subjects. They played a musical piece, and during the initial exposures to the music, the subjects demonstrated a right hemisphere-left ear preference for listening. After repeated exposures, the subjects then developed a left hemisphere-right ear listening preference. This right to left shift of hemispheric preference for repeated musical stimuli indicates both an inhibition of responsiveness to repeated stimuli by the right brain, and increased analysis of detail by the left. The brain exhibited a flow, as the left brain functioned to adapt some sort of analysis of a recurrent stimuli, while the ever watchful right brain would lose interest in it.”
    (http://neuropolitics.org/Conservative-Left-Brain-Liberal-Right-Brain.htm)

    • Maria Trepp schreef:

      Dank Joke, op jouw reactie had ik al met spanning gewacht.
      Twee amygdalae, ja klopt, en inderdaad, ik heb er nooit wat over het verschil gehoord.
      Linker/rechter hersenen, ach daar kom ik in een vervolgblog op terug!

    • Maria Trepp schreef:

      De in mijn bericht genoemde Daniel J. Levitin schrijft in “Ons muzikale brein” ook het e.e.a. over hersenhelften/lateraliteit:
      “De spraakverwerking bevindt zich voornamelijk in de linkerhersenhelft, hoewel de verwerking van bepaalde algemene aspecten van de gesproken taal, zoals intonatie, nadruk en het toonhoogtepatroon, meestal verstoord is na letsel aan de rechterhersenhelft. Het vermogen om een vraag van een uitspraak te onderscheiden, of sarcasme van oprechtheid, is vaak gebaseerd op deze in de rechterhersenhelft gelateraliseerde, niet-linguïstische prikkels, die gezamenlijk bekend staan als prosodie. Er zijn veel gevallen van individuen met letsel aan de linkerhersenhelft die hun spraakvermogen verloren, maar wel hun muzikale vermogens behielden, en andersom. Zulke gevallen suggereren dat muziek en spraak, hoewel ze misschien sommige neurale circuits gemeen hebben, niet volledig samenvallende neurale structuren gebruiken (p 123)
      “ Ook bij de hersenanatomische basis van muziek hebben wij lateralisatie gevonden. De globale curve van een melodie – de melodische vorm zonder op de intervallen te letten – wordt in de rechterhersenhelft verwerkt, die een subtiel onderscheid maakt tussen tonen die qua toonhoogte dicht bij elkaar liggen. Net als bij de taalfunctie speelt de linkerhersenhelft een rol bij het benoemen van muzikale aspecten – zoals het benoemen van een muziekstuk, een uitvoerder, een instrument of een interval. Musici die rechtshandig zijn of muziek lezen vanuit de visuele schors in hun rechterhersenhelft, gebruiken tevens de linkerhelft van de hersenen omdat die de rechterhelft van het lichaam controleert. Er zijn ook nieuwe aanwijzingen dat het volgen van de ontwikkeling van een muzikaal thema – nadenken over toonsoorten en -ladders en je afvragen of een muziekstuk al dan niet logisch in elkaar zit – in de frontaalkwabben aan de linkerkant van de hersenen is gelateraliseerd (p 124)

      “En hoe zit het met de neurale basis voor de bepaling van het metrum? Op grond van letselonderzoek weten we dat het afleiden van het ritme en het metrum neuraal niet aan elkaar gerelateerd zijn. Patiënten met letsel aan de linkerhersenhelft kunnen het vermogen verliezen om ritme te ervaren en te produceren, maar kunnen nog wel de maat bepalen, en bij patiënten met letsel aan de rechterhersenhelft is het tegenovergestelde gebleken.“ (p 170)

  6. j de kat schreef:

    ’t Kan aan je stem gelegen hebben. In elk geval heb ik mijn betoog nader beperkt tot de invoelbaarheid van instrumentale muziek. Probeer maar ’s Richard Strauss’ programmatische werken te begrijpen zonder iets te weten van de titels en toelichtingen. Of The Planets van Gustav Holst, of de Faust Symphonie van Liszt. Enzovoorts. Alleen Bruckner is naar mijn idee goed te volgen, als een jongetje dat op weg van school naar huis voortdurend loopt te neuriën.

  7. j de kat schreef:

    Droevig of niet? Het Larghetto maestoso in Bellini’s Sonnambula, acte 2, spoor 10 op de tweede cd in de uitvoering met Bartoli.
    Het is mij een raadsel wat het daar doet. (Maar het mag de slotdeun zijn op mijn crematie.)

  8. […] Vandaag staat een uitgebreid artikel in de Volkskrant over muziek en hersenonderzoek, waar veel onderzoek langskomt dat ik in mijn blog van vorige week heb aangevoerd ( zie Muziek en het brein: Herhaling en anticipatie) […]

Leave a Reply



Recente berichten

Categorieën

Tags

Archief