Wetenschap Kunst Politiek

Israël en de antisemiet Richard Wagner

13 comments

Richard Wagner was een fervent antisemiet en de favoriete componist van Hitler. Daarom zijn uitvoeringen van zijn werken in Israël controversieel.

Nu vindt er voor het eerst een concert plaats in Israël met uitsluitend composities van Wagner – met een speciaal voor dit doel gevormd orkest [zie Spiegel-online].

Sommige composities van Wagner werden wél eerder gespeeld  – maar nu willen musici in Israël een compleet concert met muziek van Richard Wagner uitvoeren.

Wagner, die leefde van 1813 tot 1883, was een overtuigd antisemiet. Zijn werken waren in de tijd van het nationaal-socialisme enorm populair. Adolf Hitler bewonderde de componist sinds zijn jeugd.

Na de pogroms tegen joden in Duitsland in november 1938 speelde het Eretz Israel Symphonic Orchestra – toen in Palestina de actieve voorloper van het Israel Philharmonic Orchestra – nadrukkelijk niet meer de muziek van Wagner. Sindsdien geldt in Israël een onofficiële boycot van Wagner, die weliswaar meerdere malen is verbroken- maar in de reguliere concerten is de muziek bijna nooit gespeeld.

Zo veroorzaakte de onder de leiding van Daniel Barenboim uitgevoerde ouverture van Tristan en Isolde in juli 2001 een conflict en kritiek van het Wiesenthal Center en van de toenmalige burgemeester van Jeruzalem Ehud Olmert . Eerder werden andere Wagner-uitvoeringen door protesten van Holocaust-overlevenden voorkomen.

 

“Het is aan de tijd om de Wagner-boycot te breken”, zegt Livny, zoon van een overlevende van de Holocaust uit Duitsland. Immers, Israël is ook een land “dat zelf kampt met culturele boycotten.” Hij respecteert mensen “die niet naar deze muziek willen luisteren,” zei hij. “Maar ik respecteer ook degenen die het wél willen.”

Het antisemitisme van Richard Wagner

Richard Wagners antisemitisme wordt op verschillende manieren geïnterpreteerd. Wagners uitspraken breien voort op antisemitische stereotypen en reflecties van de 19e eeuw, die hij in Duitsland en Europa aantrof. Wagner herhaalde echter niet alleen antisemitische stereotypen, maar ontwikkelde deze verder met schriften zoals Das Judenthum in der Musik .

Wagner wil in dit document “het onvrijwillig afstotende, dat de persoonlijkheid en de essentie van de Jood voor ons heeft,”  uitleggen, “om deze instinctieve afkeer te rechtvaardigen, waarvan we duidelijk herkennen dat deze sterker en belangrijker is dan ons bewuste ijver om ons te ontdoen van deze aversie.

Wagner verdedigt in zijn essay de stelling dat “de jood” an sich niet in staat zou zijn “om zich door zijn uiterlijk, door zijn taal, of  zijn lied aan ons op een artistieke manier te presenteren“. Toch zou “hij” [de jood] in de muziek de smaak van het publiek beheersen.

Wagner bekritiseert de muzikale werken van joodse componisten van zijn tijd. Als goed opgeleide joden zouden zij ernaar streven de “opvallende kenmerken van hun lagere geloofsgenoten” achter zich te laten.  Maar juist daarom zouden zij niet in staat zijn tot een  “diepe zielensympathie met een grote gemeenschap van gelijkgezinden“. De zeggingskracht van het artistieke scheppen van “de hoog opgeleide jood”  “zou alleen maar onverschillig en triviaal zijn, omdat zijn gehele inzet voor de kunst alleen maar een overbodige luxe is“.

In het algemeen ontzegt Wagner joodse kunstenaars elke vorm van originaliteit.

Wagner had een grote invloed op de Engelse schrijver Houston Stewart Chamberlain, auteur van Die Grundlagen des neunzehnten Jahrhunderts,  een werk doortrokken van fanatieke germanencultus en antisemitische en racistische ideeën. In 1908 trouwde Chamberlain met Wagners tweede dochter Eva. Chamberlain is een van de ideologische voorlopers van het nazi-antisemitisme.

Hitler en Goebbels in Bayreuth

Hitler ging regelmatig naar de opera en bestudeerde Wagner intensief. Hitler was idolaat van Wagner als voorbeeld van zijn eigen visie op het leven.

Tijdens de Bayreuther Festspiele of Richard-Wagner-Festspiele wordt het uitgebreide operawerk van Richard Wagner uitgevoerd in het Bayreuther Festspielhaus op de Grüne Hügel in Bayreuth. In de nazi-tijd waren deze Festspiele één grote act van de Hitler-devotie. De kunstenaars die mee mochten doen aan de voorstellingen werden al lang voor de nazi-periode met antisemitisme en rassenhaat geconfronteerd. ( zie: „die rassistische Besetzungspolitik der Bayreuther Festspiele vor der Nazizeit”)

N.B. De familie Wagner houdt nog steeds de brieven van Richard Wagner achter slot en grendel. (Bron FAZ)

Friedrich Nietzsche keerde zich af van Wagner onder meer vanwege diens antisemitisme, zie hier.

Meer over antisemitisme op dit blog

Zie ook Stephen Fry en film Richard Wagner( “Wagner & Me”)

Zie ook Stephen Fry en film Richard Wagner( “Wagner & Me”) in Die Zeit 24-6-2012

Zie ook: de Franse filosoof Alain Badiou verdedigt Wagner

Zie ook de kritische dans-performance “Hacking Wagner” van de joodse choreografe Saar Magal  in het Haus der Kunst.



Update 5-6-2012: Universiteit Tel Aviv zegt het concert toch af!

Update 11-5-2012: Het concert kan niet plaatsvinden

– ook het Hilton Hotel Tel Aviv heeft nu afgezegd. De kunstenaars krijgen hun geld terug.

 

Update: van 7 december 2012 tot 17 februari 2013 is in Berlijn een tentoonstelling te zien over de controversiële Richard Wagner

 

Maria Trepp

Tags: , , , ,

13 Responses to “Israël en de antisemiet Richard Wagner”

  1. Joke Mizée schreef:

    Ah, dat werd eens een keertje tijd! Wat wordt er bedoeld met dat het orkest speciaal voor de gelegenheid gevormd is? Ik heb wel eens gelezen over een orkest dat (gedeeltelijk) uit joodse overlevenden bestaat dat Wagner speelt, en plannen had om in Israel op te treden.

    Ik heb nooit begrepen waarom de boycot zich beperkt tot Wagner – waarom niet ook Liszt, die ook dergelijke teksten geschreven heeft (waarvan men prefereert aan te nemen dat ze hem door zijn maitresse waren ingefluisterd) en wiens dochter Cosima nota bene achter het hele Bayreuth-gebeuren zat.

    Ik heb een keer een film gezien waarin een operaregisseur ervan overtuigd is dat alleen een joodse dirigent Wagners muziek tot zijn recht kan laten komen. Dat was natuurlijk om e.e.a. op de hak te nemen, maar er is nauwelijks een betere manier denkbaar om Wagners ongelijk te bewijzen.

  2. Blewbird schreef:

    Ik gun iedereen zijn Wagner, maar ik kan niks met zijn muziek. Heb het heus wel geprobeerd.

  3. Maria Trepp schreef:

    Hoi Joke, leuk met je opmerkingen. Over het speciale orkest (ik laat het even onvertaald):
    “Bei der Veranstaltung an der Universität in Tel Aviv soll unter der Leitung des Dirigenten Ascher Fisch ein eigens für diesen Zweck zusammengestelltes Orchester von etwa hundert israelischen Musikern spielen. Unter anderem wolle man die Ouvertüren von “Tannhäuser” und den “Meistersingern”, den Liebestod aus “Tristan und Isolde”, den Walkürenritt aus dem “Ring des Nibelungen” sowie Siegfrieds Trauermarsch aus der “Götterdämmerung” aufführen. Eingerahmt wird das Konzert laut der israelischen Zeitung “Haaretz” durch wissenschaftliche Vorlesungen, etwa über den Einfluss Wagners auf den Zionisten Theodor Herzl.“
    Er komt dus ook een wetenschappelijke conferentie erom heen.
    “Ik heb een keer een film gezien waarin een operaregisseur ervan overtuigd is dat alleen een joodse dirigent Wagners muziek tot zijn recht kan laten komen.”
    Vind ik een zeer intrigerende gedachte…
    Cosima Wagner was minstens zoveel antisemiet als haar man… en ook haar vader dus… (wist ik niet)
    @Blew ik kan Wagners muziek niet uitstaan geheel onafhankelijk van de ideologie.

  4. Joke Mizée schreef:

    Dat heb ik nou bij Bach, dat ik er de kriebels van krijg. Terwijl dat vast een hele sympathieke man was.

    “… etwa über den Einfluss Wagners auf den Zionisten Theodor Herzl.“
    Da’s waar ook, dat is ook nog een stokpaardje van Barenboim. Blijkbaar ligt dat toch minder controversieel dan de muziek zelf.

    Die film was trouwens Meeting Venus van Istvan Szabo, die ook Mephisto geregisseerd heeft.

    Cosima was fanatieker. Het zijn altijd de vrouwen, lijkt het wel. Als we het bij Liszt op zijn wederhelft af kunnen schuiven, moet dat bij Wagner ook lukken.
    Liszt was ook een hele rare snuiter, een ontzettend nationalistische Hongaar, terwijl hij geeneens Hongaars sprak. Maar natúúrlijk waren er geen joodse invloeden in de Hongaarse muziek, stel je voor zeg!
    En Wagner heeft trouwens ontzettend veel gejat van Heinrich Heine – over originele geesten gesproken…

  5. Maria Trepp schreef:

    Joke, ik ben enorme Bach-fan.
    Hypothese: Bach-fans kunnen niet tegen Wagner….
    Noch over antisemitisme bij Liszt versus Wagner: het maakt natuurlijk een groot verschil of iemand antisemiet is of dat iemand daar ook theoretisch over publiceert. En dan maakt het nog een verschil dat de lijn Chamberlain- Hitler ook nog op Wagner bouwt (niet op Liszt) en daarbij terecht op diens ideeën kan steunen (anders dan bij Nietzsche, die misbruikt is, en die zich expliciet tegen antisemitisme heeft verzet).
    Theodor Herzl: de geschiedenis van het zionisme is in delen uiterst problematisch, maar dat is een ander thema.

    Wagner heeft veel gejat van Heine, en Heine heeft veel onzin geschreven, ja.

  6. fulpsvalstar schreef:

    Wagner, Liszt, Strauss en dat soort lieden heb ik altijd geprobeerd te ontwijken (wie mijn familiegeschiedenis kent kan dat begrijpen) maar dat lukt niet altijd.
    Een pianoleerling kwam eens met de wens een sonate van Wagner te studeren en ik heb altijd voor mezelf de regel aangehouden nooit muziek met een leerling te bespreken die ik niet zelf volledig in de vingers heb.
    Ik heb dat stuk toen gestudeerd en ik moet eerlijk zeggen dat ik ’s mans vakmanschap niet anders kan dan bewonderen.
    Met Liszt heb ik ooit een leerling geholpen met een Hongaarse Rapsodie waar ik totaal geen waardering voor op kon brengen, hol gedaver.
    Wat betreft Strauss, ik heb zijn “Letzte Lieder” gedirigeerd,heftig, fout maar ik hield het zelf niet droog maar dat verandert niets aan mijn persoonlijke afschuw van de man.
    Wat betreft Bach……”nicht Bach, sondern Meer soll er heissen”.

    Het is belangrijk kunstenaar en kunst los van elkaarv te zien.

  7. Wim Duzijn schreef:

    ANTISEMITISME is een beladen woord, vooral ook omdat het tegenwoordig wordt gebruikt om iedereen die kritiek heeft op mensen die zich vereenzelvigen met het (vanuit humanistisch oogpunt gezien zinloze) begrip ‘jood’ te beschadigen.
    Op het internet trof ik een intelligent artikel aan van JOS HERMANS: KRANK AN GOTT, Richard Wagner en het Derde Rijk.
    Daaruit komen de volgende fragmenten:

    “Heel veel individuele personen die grote bijdragen hebben geleverd tot de wereldbeschaving, zijn van joodse afkomst, maar men kan hen niet plaatsen binnen de context van de joodse cultuur. Velen hadden geen praktische banden meer met het jodendom; sommigen, zoals Karl Marx, waren zelfs regelrechte antisemieten.

    Deze evolutie van voortschrijdende emancipatie heeft zich voltrokken tijdens het leven van Richard Wagner.
    Grotendeels is dat aan hem voorbij gegaan, beweert de Britse filosoof Bryan Magee in Aspects of Wagner.
    “Waarom hebben joden vanaf de oudheid tot aan de negentiende eeuw nauwelijks een creatief werk van de bovenste plank voortgebracht? Waarom volgde er toen deze verbazingwekkende overvloed aan prestaties?” vraagt Magee zich af.
    De verklaring die het vaakst wordt gegeven is, dat het culturele aanzien van het hedendaagse jodendom te danken is aan zijn unieke religieuze en intellectuele traditie. Dit impliceert precies het tegenovergestelde van wat er in feite aan de hand
    is, zegt Magee, “want alleen de joden die aan hun religieuze en intellectuele traditie zijn ontsnapt, zijn groot geworden.
    Voor zover ik weet hebben alle joden die in de moderne tijd prestaties op het hoogste niveau hebben geleverd, de geloofsovertuiging van het volk waartoe ze behoren, afgewezen: Spinoza, Heine, Mendelssohn, Marx, Disraeli, Freud, Mahler, Einstein, Trotsky, Kafka, Wittgenstein, Schönberg”. Het lijkt er dus eerder op dat bevrijding van die religie een eerste vereiste is voor ware, diepgaande originaliteit. …

    Richard Wagner, zegt Magee, was de eerste die hierin enig inzicht had. Hij had oog voor het feit dat er tot aan zijn tijd geen echte grote, joodse componisten waren geweest, en dat dat om een verklaring vroeg. De verklaring die hij gaf was zo origineel dat je het bijna niet kon geloven en zij is grotendeels juist. Maar vanwege zijn antisemitisme is hij er nooit voor geprezen. …

    De kern van Wagners betoog in Das Judentum in der Musik is niet van politieke of raciale aard maar van een esthetische aard. Hij rond zijn traktaat af met een pleidooi voor assimilatie en voert de politieke auteur Ludwig Börne op als tot voorbeeld strekkend bewijs van zijn stelling…”

    http://www.richardwagner.be/publicaties/Krank%20an%20Gott.pdf

  8. 'joost sr schreef:

    Heb helemaal niets met de muziek van Wagner en Liszt..en al helemaal niet met hun uitgesproken anti-semitisme. Ben een enorme Bach-liefhebber..maar moet eerlijk toegeven dat de tranen me in de ogen schieten bij het “Kreuzigt ihn” van de Mattheuspassion. Natuurlijk klinkt daar ook het al heel oude anti-judaïsme van de eerste christenen uit het Mt-evangelie door. Maar Bach zelf haalt op zijn grandioze manier zo muzikaal uit, dat daar ook persoonlijke aversie, o zo gebruikelijk in zijn tijd al, tegen joden in doorklinkt. In de mess van SS-ers werd veel later deze passage van Bach met volle borst en verwoede trekken meegezongen. Hoe hoog ik Bach ook heb, daar kan ik nu wel om janken, en ik zou het ook hem bijna nog kwalijk nemen!

  9. Maria Trepp schreef:

    Veel dank voor zeer interessante reacties.
    @Fulps, ik wist niet dat je zo’n specialist was!
    “Het is belangrijk kunstenaar en kunst los van elkaar te zien.”
    Daar ben ik het in principe mee eens. Ik ben ook niet tegen een uitvoering van Wagner in Israël. Wel vind ik het goed en ook noodzakelijk dat er debat omheen wordt georganiseerd.
    @Wim “De kern van Wagners betoog in ‘Das Judentum in der Musik’ is niet van politieke of raciale aard maar van een esthetische aard.”
    Dat is best mogelijk. Maar het is wel zo dat er heel veel mensen ook in de tijd van Wagner van zijn antisemitische opstelling en mening walgden, onder meer Nietzsche.
    @ Joost, ja Bach, daarmee ben ik opgegroeid en dat is wat voor mij van geloof en kerk aan belangrijk erfenis over blijft.
    “In de mess van SS-ers werd veel later deze passage van Bach met volle borst en verwoede trekken meegezongen.”
    Wist ik niet. Jullie leren mij veel.
    Overigens op mijn vorige blog, je uitleg over Jahweh heeft een paar heel belangrijke puzzelstukjes voor mij bij elkaar gebracht, waarmee ik al lang zat. Leg ik nog bij een andere gelegenheid uit!!

  10. Joke Mizée schreef:

    @Wim: Is dat niet iets wat men over vrijwel alle invloedrijke denkers kan zeggen, dat ze op de e.o.a. manier ontsnapten aan hun religieuze en intellectuele achtergrond? En dat er amper grote joodse denkers waren voor de 19e eeuw, komt dat niet mede door hun maatschappelijke positie? Wat dacht je trouwens van Erich Fromm (hoewel men hem idd. vooral een traditionalist kan noemen)?

    Men zou ook van Wagner kunnen zeggen dat hij een dergelijke worsteling heeft meegemaakt. Ook al was hij niet gelovig als zodanig, hij wilde bepaalde christelijke concepten bevrijden van de strenge god uit het oude testament. (http://www.firstthings.com/article/2010/11/why-we-cant-hear-wagnerrsquos-music: “Wagner’s notorious anti-Semitism had many sources, but the main one was theological: He was a radical antinomian who wanted to isolate the supposedly pure impulse of Christian love from the foundation of Jewish law. That, as he maintains in “Religion and Art,” motivates his break from traditional form; that is, from the subordination of the local musical event to a teleological goal.”)

    “… their hind legs were bogged down in their fathers’ Judaism, and their front legs could find no new ground. The resulting despair was their inspiration.”
    (Bovenstaand citaat van Franz Kafka staat op de achterflap van ‘From Oedipus to Moses, Freud’s Jewish identity’ van Marthe Robert, een boekje wat ik nog steeds een keer wil lezen maar altijd in blijf steken.)

  11. André de Raaij schreef:

    Bescheiden kuchje.

    Een uitgebreidere versie hiervan in het Engels werd verwelkomd met mails dat het antisemitisch is om er op te wijzen dat de makers van Zyklon B in Israel met open armen worden ontvangen.

    Wel zeuren over Wagner, niet over IG Farben.

  12. André de Raaij schreef:

    De Engelse link is weggevallen. Bij dezen nog even.

Leave a Reply



Recente berichten

Categorieën

Tags

Archief