Wetenschap Kunst Politiek

Christiaan Huygens: wetenschap als religie

33 comments

Christiaan Huygens: wetenschap als religie

In Christiaan Huygens’ Cosmotheoros (1698) neemt een christelijke rechtvaardiging van een niet-antropocentrische kosmologie een prominente plaats in.

De mens wordt bij Huygens beroofd van de hoofdrol in het universum, maar God blijft de schepper van alles.

Ook de Neurenbergse astronoom Johann Philipp von Wurzelbau, vertaler/auteur van de Duitse versie van Huygens’ Cosmotheoros (1703), vindt in een aantal Pauluscitaten een (phyico)-theologische rechtvaardiging voor de wetenschappelijke verkenning van de hemel.

Wurzelbau en Huygens ervaren een sterk religieus gevoel als zij kijken naar Gods “wonder”werken. Beiden zien de specifieke rol van de voorzienigheid van God in de orde van de natuur. In de 17e eeuw hebben veel denkers, zo ook Huygens,  een symbiose gevonden tussen theologie en wetenschap met een theologische interpretatie van wetenschappelijke bevindingen, die de vooruitgang van de wetenschap mogelijk maakte.

 

Huygens verdedigde zich tegen eventuele religieuze tegenstanders:

[…] Daar zullen andere zijn, die zeggen, dat dat gene, ’t welk wy getragt hebben te toonen waarschijnelijk te wezen, tegen de Heilige Schriften strijd, zoo haast als zy bemerken, dat wy spreken van Aardklooten, en Dieren, zelfs met reden begaafd; van welker oorsprong, of wezendheid in de natuur der dingen, niets, maar veel eer iets waar uit het tegendeel blijkt, in den Bibel geschreven is: want (zeggen zy) daar in word alleenlijk van deze Aarde, met hare dieren, kruiden, en van den mensch, aller dingen heer, gewag gemaakt. Dezen antwoorde ik, gelijk andere voor my reeds gedaan hebben, dat het genoeg blijkt, dat God van alles wat Hy gemaakt heeft, stuk voor stuk, ons geen berigt heeft willen geven [….] “

“[..] Maar anderen zullen hetgeen wij als waarschijnlijk beschrijven willen begrijpen als iets dat in strijd is met de Schrift, als wij het hier hebben over andere planeten met dieren, waarvan zelfs een aantal begiftigd zijn met verstand. Van deze dingen spreekt de Bijbel niet, integendeel, zij gaat alleen over deze aarde met haar planten en dieren en de mens als Heer over alles. Op deze bezwaren antwoord ik zo als ook anderen het voor mij hebben gedaan, dat God niet over alle details van de schepping wilde onderwijzen.”

 

Galilei Christiaan Huygens Cosmotheoros

Galilei over religie

Op veel punten wandelt Huygens in de voetsporen van Galilei. De relatie tussen kosmologie en religie, die Huygens in de Cosmotheoros bespreekt, heeft ook Galilei in detail bediscussieerd. Galilei heeft zich bezig gehouden met de relatie tussen wetenschap en geloof, en in het bijzonder met de compatibiliteit van het copernicaanse systeem met de getuigenis van de Schrift. In zijn brief aan Castelli D. Benetto van 21 December 1613 benadrukt Galilei dat de Bijbel inderdaad altijd onbetwistbaar waar is; echter kan de menselijke interpretatie verkeerd zijn. Bij de menselijke interpretatie mag men zich bijvoorbeeld niet vastklampen aan bepaalde woorden, omdat dit leidt tot misverstand. God heeft de mensen de kracht van het oordeel en de rede gegeven, zodat zij hier gebruik van maken. Over de astronomie staat bijna niets in de Bijbel, en daarom heeft God de mens in deze zaak niets middels de Schrift mede te delen.

Bij Huygens net als bij Galilei is God een opperwezen, de schepper van de wereld. Maar hij is geen persoonlijke God, geen redder, geen God van de verlossing.

Huygens’ God is vergelijkbaar met Galilei’s God en de God van Leibniz. Huygens gaat echter niet zo ver als Spinoza (die Huygens persoonlijk kende en met wie hij correspondeerde over het lensslijpen). God en Natuur vallen niet samen voor Huygens, zoals voor Spinoza; Huygens is geen pantheïst. De teleologie en predestinatie in beeld Huygens’ Godsbeeld passen niet in het wereldbeeld van Spinoza. Jonathan Israel beschrijft de persoonlijke tegenstellingen tussen Spinoza en Huygens, die gebaseerd waren op een groot aantal factoren, onder meer op Spinoza’s cartesiaanse (Radical Enlightenment, p. 246-252). Helaas is Huygens’ antwoord op de vraag van Leibniz (1679), wat Huygens van Spinoza’s Ethiek heeft gevonden, niet overleverd.

Opvallend is bij Christiaan Huygens dat hij de wetenschap als ‘godsdienst’ ervaart: je kunt God te dienen door het bestuderen en bewonderen van zijn werken.

Huygens:

“[…] En hieruit kunnen we concluderen dat de vaardigheiden en de scherpe zinnen de mensen werden gegeven, zodat zij daarmee de kennis van de natuur geleidelijk verwerven, en zij zouden zich ervan niet moeten laten weerhouden deze dingen te onderzoeken en ijverig te verkennen.”

“Maar hoe zou een mens God niet aanbidden en hoog prijzen, die deze dingen gemaakt en geschapen heeft, en wiens voorzienigheid en prachtige wijsheid hier keer op keer wordt verdedigd, en wel tegen degenen die zeggen dat de aarde werd gevormd uit willekeurige stofdeeltjes, of nooit een begin heeft gehad.”

Huygens’ natuurlijke theologie , die die schepping leest als een “boek van de natuur” kan verwijzen naar orthodox gereformeerde teksten die stellen dat we God kennen op twee manieren: ten eerste [!]  door de schepping  en ten tweede [!], door Gods woord (mijn markering;  zie ook Eric Jorink, Het ‘Boeck der Natuere’, Nederlandse geleerden en de wonderen van Gods schepping 1575-1715, p 31).

Zie ook mijn blogs:

Christiaan Huygens, Copernicanisme en katholieke kerk

Insecto-theologie

Zie ook Albert Einstein over wetenschap en religie

Meer over Christiaan Huygens

Christiaan Huygens in Dutch English and German http://www.passagenproject.com/blog16

Christiaan Huygens

Tags: , , , , , ,

33 Responses to “Christiaan Huygens: wetenschap als religie”

  1. 'joost sr schreef:

    Wil van alles en nog wat zeggen, beperk me tot twee voor mij, na al die tijd verbazende, zaken. 1)Zij hebben nog geen notie van de literaire zeggingskracht van scheppingsverhalen en lezen die ondanks al hun “wetenschappelijkheid”, alsof het koele historische verslagen zijn. 2) Met hún geloof hebben ze blijkbaar ook nog geen enkele moeite met het “verdwijnen” van God achter schepping en evolutie, zoals we dat nu ervaren.

    Ik moet verder alsmaar denken aan die oude tekst dat manvrouw (waar zijn de vrouwen in die tijd?), alsof hijzij God is, moet zorgen voor(heersen over) deze “goede” werkelijkheid. Blijf de indruk houden dat dat ook toen al toch de drijvende kracht was ook achter die toch durvende wetenschap.

  2. fulpsvalstar schreef:

    Wetenschap kan bijna een religie zijn…………
    Religie is absoluut geen wetenschap, wat de theologen ook beweren en zij kramen onnoemelijk veel onzin uit, zo sprak deze veeljarige kerkorganist.

    • 'joost sr schreef:

      Wetenschap is hopelijk geen religie. Religie is geen wetenschap..maar theologie is dat beslist wel. Wat men daar ook in onze tijd voor onzin over mag verkopen: theologie is gewoon bescheiden een van de menswetenschappen en laat het al lang uit het hoofd om zich “koningin der wetenschappen” te noemen. Dat je van achter het orgel in kerken veel onzin hoort, zou best eens waar kunnen zijn, maar dat ligt niet aan de theologie.

  3. Maria Trepp schreef:

    @Joost, God als manvrouw, dat zou Huygens niet begrepen hebben…
    Toen, in de 17e eeuw dacht men nog dat moderne wetenschap/vooruitgang en God goed samen konden gaan. De katholieke kerk heeft de bedreiging daarentegen doorgehad, en die bedreiging begon met het protestantisme.
    @ ja Fulps als kerkorganist heb je genoeg gehoord… en ik als domineesdochter ook.
    Theologie als wetenschap van de geschiedenis van de oude verhalen en als bestuderen van wat geloven is of kan zijn, dat vind ik in orde.
    Wetenschap als religie is ook niet helemaal onschuldig. Bij Huygens misschien nog wel, maar bij veel anderen niet: bij Descartes, en zelfs bij Newton wordt het al problematisch. En de physico-theologie al helemaal.

    • 'joost sr schreef:

      In Gen 1 “roept” God manvrouw=(in hebreeuwse formulering)de mens op om als God te heersen over de schepping. In onze betekenistaal gezegd: de mens is ver-“antwoord”-elijk voor deze werkelijkheid. Die ver-“antwoord”-elijkheid, dat verwoed proberen te “antwoorden” op de “vragen” van onze werkelijkheid, proef ik in bijna alle door jou gegeven teksten boven! Toen gebruikte men daar met het grootste gemak het woord God bij, terwijl we met dat woord nu toch veel ‘zuiniger’ zijn geworden, en het vaak laten bij buiten onze werkelijkheid verwijzende literaire taal als roepen, antwoord en vragen.

  4. Joke Mizée schreef:

    Copernicus, Galilei enz. vielen niet zozeer een kerkelijk dogma aan (want dat was er niet) als een wetenschappelijk – dat van Aristoteles. Voorzover de bijbel uitgaat van onjuiste astronomische aannames, komt dat door de invloed van het denken uit de oudheid. Luther reageerde vrijwel eender op Copernicus als Urbanus VIII op Galilei. Deze laatste beging echter de stupiditeit om de redenatie van de paus te parafraseren bij monde van ene ‘Simplicio’. Die werd toen van alle kanten onder druk gezet om de belediging niet over zijn kant te laten gaan. En tja, vanaf dat moment was er ‘jurisprudentie’ over …

  5. Maria Trepp schreef:

    @Joost , ja interessant met de kwestie van de verantwoordelijkheid.
    Bij Huygens staat er niets over, en ik vermoed dat hij helemaal niet besefte dat de wetenschap en de techniek en zodanige macht zouden verwerven dat zich de vraag van de verantwoordelijkheid moest stellen.
    Wel heeft Bertolt Brecht in zijn drama “Leben des Galilei”: ( zie mijn blog http://passagenproject.com/blog/2008/10/01/de-sterrenbode-galilei-en-de-telescoop/) de vraag van de verantwoordelijkheid van de wetenschapper aangekaart- met het weten van de 20e eeuw welke verantwoordelijkheid de wetenschapper draagt.
    @Joke, je brengt nu het interessante thema van het aristotelisme ter sprake . Ik heb mij veel bezig gehouden met het aristotelisme in toen en nu. Terwijl men in de natuurwetenschap het min of meer eens is over de vernietigende Aristoteleskritiek, is men in de moraal en in de kunst vaak blijven steken in een ouderwets aristotelisme, zie overigens ook Kinneging) . Het staat alles in het Duits op internet. Ik zal in de toekomst op deelaspecten hiervan terugkomen, omdat Joost en jij de goede gesprekspartners hiervoor zijn!
    Je hebt gelijk dat het Galilei enz. om de Aristoteleskritiek ging, en dat zij niet primair tegen de kerk gericht waren (Simplicio is overigens vooral een Aristoteliker). Toch vind ik terugkijkend de gealarmeerde en stugge houding van de katholieke kerk terecht. Het nieuwe denken en de nieuwe natuurwetenschap hebben de kerk en het geloof existentieel bedreigd, en zij hebben – gezien vanuit hun interesses- hierop best adequaat gereageerd. Het ging niet om het model van Copernicus, het ging om de macht van de kerk. De kerk heeft dat goed begrepen.
    Galilei en Huygens fietsen er te makkelijk over heen, met hun bewondering voor de schepping. De schepping… ja… maar de kerk dan??
    Brecht heeft dat zeer duidelijk uitgewerkt in zijn stuk.

    Aristoteles-kritiek is zoals Brecht laat zien, altijd ook maatschappijkritiek.
    De oude en nieuwe Aristototeles-fans staan steevast aan de kant van het autoritaire denken.
    Lees maar de management-literatuur: het stikt van het aristotelisme in een nieuw jasje (nieuw is het vooruitgangsgeloof, en de verachting van contemplatie, deze nieuwe patronen zijn op zich heel on-Aristoteliaans)

  6. 'joost sr schreef:

    Het woord verantwoordelijkheid is erg zwaar geworden. In dat ver”antwoord” klinkt echter ook nog steeds het goede, plezierige, minder zwaarwegende, maar wel geconcentreerde “gesprek” door. Mannen als Galileï, Huygens en veel later zelfs nog een Darwin roepen bij mij vaak het beeld op van monniken, die biddend geconcentreerd bezig zijn met de werkelijkheid. Misschien ervaren ze daar ook meer de echte “vragen” van het leven dan in het kerkelijk milieu. Daar geven ze ook verwoed in volle interesse hun “antwoorden” en staan vaak, alsof ze uit hun concentratie worden gehaald, verbaasd over kerkelijke reacties.

  7. Maria Trepp schreef:

    Deze opvatting van ver”antwoord”elijkheid vind ik zeer origineel en ongelofelijk mooi en niet zo moraliserend als men het vaak hoort.
    Hierin zou Huygens zich zeker ook hebben gevonden!!

    Ik zou graag nog met een blog op het thema “ver-antwoord-elijkheid” terugkomen.
    De nieuwe Duitse bondspresident dominee Gauck spreekt heel veel over verantwoordelijkheid. Hij koppelt het thema “Vrijheid” altijd aan “Verantwoordelijkheid”.

    Goed boek: Hans Jonas “Het principe verantwoordelijkheid”. Ken je dat?

  8. Joke Mizée schreef:

    @Maria: In hoeverre had het dan de macht van de kerk aangetast als ze Galilei gesteund hadden? Die ruimte was er, want zoals je zelf constateert heeft de bijbel het nauwelijks over astronomie. Urbanus VIII was bevriend met Galilei en heeft het vonnis zelfs omgezet in huisarrest. Zijn (G.’s) grootste tegenstander was kardinaal Bellarmino, de jezuïet die ook Giordano Bruno en anderen had aangeklaagd.

    Een goede en overzichtelijke tijdlijn van de overgang van geocentrisch naar heliocentrisch denken vind je hier: http://prezi.com/refzrljcnf5q/dancing-with-the-stars/.
    Simplicius was inderdaad de laatste grote filosoof vanuit de hellenistische traditie, waar tot aan Copernicus niemand iets tegenin had kunnen brengen. Maar Simplicio (italiaans) betekent helaas ook ‘simpele’ – zodat de arme Urbanus door iedereen uitgelachen werd, terwijl de kosmologische ideeën van Aristoteles en Simplicius echt niet zo stom waren. De kwestie had ook anders kunnen verlopen, als andere facties de overhand hadden gekregen en/of als Urbanus meer lef had gehad.

    Maar ik ben er dus nog steeds niet van overtuigd dat het anders lag dan een wetenschappelijk dispuut waarin je verschillende kampen had, ook binnen de kerk (zowel katholiek als protestants). Dat ‘pantheïsme’ van Huygens hielp daar niet bij – dat werd inderdaad als ketters beschouwd. Maar het heliocentrisme was totaal nieuw voor die tijd en stuitte vooral op vastgeroeste ideeën, die m.i. niet speciaal godsdienstig van aard waren. Wikipedia (http://en.wikipedia.org/wiki/Galileo_affair#Dialogue) schrijft deze opvatting toe aan ene Redondi en meldt dat die omstreden is. Hij wordt echter ook gehuldigd door filosofie-historicus Luciano de Crescenzo*.

    (* Diens Storia della filosofia moderna is helaas niet in andere talen uitgebracht, maar een leraar van mijn middelbare school heeft het voorwoord vertaald: http://lucianodecrescenzo.blogspot.com/. Het is in dit verband wel aardig wat hij daar citeert van Campanella: “Ik leer meer van een mier of van een grassprietje dan van alle boeken die vanaf het begin van de tijd tot nu zijn geschreven. Filosoferen wil voor mij zeggen: lezen in een door God geschreven boek.”)

    • Maria Trepp schreef:

      @Joke, Huygens was geen pantheïst (zoals Spinoza) hij was deïst, zie mijn blogtekst boven.
      Over Huygens, Copernicanisme en de katholieke kerk heb ik een andere blog geschreven, zie link onderaan mijn blog-tekst boven.
      “@Maria: In hoeverre had het dan de macht van de kerk aangetast als ze Galilei gesteund hadden?”
      Ik denk dat ze het gewoon heel goed hadden begrepen: op de lange termijn was het anti-aristotelisch denken, dat al bij Luther en bij Giordano Brono heel sterk aanwezig was, dodelijk voor de kerk. De autoriteit en de machtspositie van de kerk werd uitgehold. En ze wisten het.

  9. Joke Mizée schreef:

    “@Joke, Huygens was geen pantheïst (zoals Spinoza) hij was deïst, zie mijn blogtekst boven.”
    Weet ik, daarom zette ik het tussen quootjes. Maar zo’n opvatting werd wel als pantheïstisch beschouwd door de kerk.

    Ik heb dat andere blog gelezen, vandaar mijn opmerking over Luther. Ik vind wel vaker dat je eenzijdig kritiek hebt op het katholicisme, terwijl Luther & Calvijn ook geen lieverdjes waren. Wou je soms beweren dat het protestantisme vrij is van aristotelisch denken? (Ik moet toch echt Max Weber eens gaan lezen…)

    Als de R.K.-kerk wist dat hun machtspositie in het geding was, dan hadden ze mee moeten buigen. Er was immers geen kerkelijk dogma wat dat in de weg stond. Galilei was zelf óók theoloog en hij reikte de uitweg op een presenteerblaadje aan, maar het liep gewoon anders.

    • Maria Trepp schreef:

      “Ik vind wel vaker dat je eenzijdig kritiek hebt op het katholicisme, terwijl Luther & Calvijn ook geen lieverdjes waren”

      Absoluut, absoluut!!!

      En het protestantisme is zeker NIET vrij van aristotelisme, anders was het een leuke anarchistische boel, wat het dus niet is.

  10. 'joost sr schreef:

    Ken het boek van Hans Jonas niet. Voel me nu tegenover jou toch verplicht te zeggen dat ik als pedante oude man me heb voorgenomen gewoon te gaan zeggen wat ik in een lang goed luisterend leven zelf te zeggen heb. Die pedanterie heeft alles te maken met lichamelijke beperkingen, maar met name ook met ouderdoms-concentratie-problemen. Eigenwijs zijn is nooit mijn sterke kant geweest, maar soms rest je niets anders!

  11. Maria Trepp schreef:

    Joost, ik heb heel veel aan je opmerkingen.

    Ik heb net zelf nog naar het boek van Jonas gekeken, of ik er iets mee kan voor een blog, maar het ik laat het nu even zitten.
    Jonas schrift zeer ingewikkeld over onze ecologische verantwoordelijkheid voor toekomstige generaties, en over bio-ethiek.
    Ik vind zijn concept te zwaar en te groot.

    Naastenliefde is al moeilijk genoeg!

  12. 'joost sr schreef:

    @Joke, vergis je niet in de “dreiging” van het Woord van God, dat in Jozua 10,12v zei dat “de zon stilstond aan het midden van de hemel”. Men zag de zon op- en ondergaan en kende Gods’almacht om de zon stil te zetten, zonder toen te beseffen wat dat voor gevolgen, nu slechts te vermoeden, zou hebben! Zoals men nu de grootste moeite heeft met oude bijbelteksten over homosexualiteit (de discussie laait natuurlijk weer op in de oud-europees-gristelijke VS!) hing ontkenning daarvan samen met de vloek van God en een hel-na-dit-leven. En dat niet alleen, maar erger nog… men wist zich een “slecht mens”! En dat is niet leuk…

  13. Joke Mizée schreef:

    @joost: Weet ik, en het was Luther die met het Joshua-argument op de proppen kwam. Galilei heeft daar later vakkundig mee afgerekend. Er zijn ook nog een paar psalmen met dezelfde strekking, die G. dan ook als strafregels moest schrijven. Maar het zijn allemaal mensenwoorden.

    Over homoseksualiteit is de bijbel wèl heel expliciet, dat is een stuk lastiger te ontzenuwen met theologische argumenten.

    Maar die Campanella bv. was een devote Dominikaanse monnik, die toch zeer verbeten was op Aristoteles. Er werd hem aangeraden te vluchten naar Duitsland of Constantinopel, maar hij sloeg die raad in de wind.

    @Maria: Kun je misschien ook eens bloggen over die Duitse humanistische vrijhaven? Ik weet daar zo goed als niets vanaf.

  14. 'joost sr schreef:

    @joke Inderdaad, mensenwoorden, maar met hun ‘goddelijke lading’ wel uiterst ingrijpend en vatbaar voor machtsmisbruik van groepsdenken en kerkelijke leiding, welke dan ook!

    Historische Sitz-im-Leben-argumenten ivm bijbelteksten vallen onder de exegetische tak van de theologie.
    In een tijd van homotaboe werd de werkelijkheid van homosexualiteit, voorzover men die kende en ervoer, gebruikelijk op de grote hoop gegooid van sexueel gerotzooi.
    Nomaden deden dat met wat zij sexueel gerotzooi noemden van de stadsbewoners waar ze mee in contact kwamen en die ze wat dat betreft zeker minachtten (oa. de befaamde teksten over homosexualiteit van Gen en Lev), een wat preutse en gebruikelijk vrouwonvriendelijke Paulus deed dat in zijn brieven met wat hij wist over het sexuele gerotzooi van met name stadsbewoners van het Romeinse Rijk.
    Sinds we weten en ervaren dat homosexualiteit als heterosexualiteit gezonde basis voor menselijke liefdesrelatie is, kunnen we die niet meer op de grote hoop van het ook nu nog bestaande sexueel gerotzooi gooien. Ook daar zullen we, zoals ook aan onze kosmologische en evolutiekennis, onze interpretatie van oude bijbelteksten aan moeten/kunnen passen aan onze (nog recente!) nieuwe kennis over menselijke sexualiteit. Nieuw inzicht in oude bijbelse literaire genres (bv. scheppingsverhalen, volksverhalen, wetteksten etc) speelt ook daarbij een verduidelijkende rol.
    Daar zal men nu hopelijk wéér niet te lang aan moeten wennen. Bij ultrarechtse Amerikaanse christenen spelen al deze zaken nog steeds op!

  15. Joke Mizée schreef:

    @joost: Met mensenwoorden bedoelde ik overigens dat, zelfs als men meent dat de bijbel het woord van god is, de woorden van Joshua slechts die van hemzelf zijn. Nergens staat dat god bij de schepping de zon om de aarde liet draaien of zo.

    De ergste teksten over homoseksualiteit staan in Leviticus. Omdat daar ook de spijswetten staan, denk ik dat het vooral was ter voorkoming van besmettelijke ziektes. Er spreekt echter wel veel afschuw uit. De bijbelse canon is o.a. geselecteerd door Ezra, een afschuwelijke man die gemengde huwelijken verbood.

    Heb je de discussie laatst gevolgd toen die opperrabbi uit Amerika een decreet had ondertekend tegen homoseksualiteit? De Nl. orthodoxe gemeente kreeg te horen dat ze zich moesten conformeren aan wat in de Thora staat, maar zij antwoordden dat ze hier en nu leven en er andere inzichten op nahouden.

  16. 'joost sr schreef:

    In Gen 1 plaatst God de zon (en de maan) als lampen aan het (draaiende) hemelgewelf. Het is een bewerking door joodse priesters van een babylonisch scheppingsverhaal tijdens de ballingschap: in Babylon was de Zon de grote God en de joodse bewerking is dus bewust geweldig heiligschennend tegen natuurgoden!

    Je kent toch het prachtige boekje Ruth ongeveer uit de tijd van Ezra en protest tegen de benauwd joodse tijdgeest van toen? Zij was een Moabitische asielzoekster, op wie de populaire jood Boaz bij de oogst aan de rand van zijn veld stapelverliefd werd? Zij werden volgens hardnekkige joodse traditie de voorouders van de grote joodse David!

  17. Joke Mizée schreef:

    De zon en de maan worden niet bij name genoemd in Genesis. Dat hun lichten werden ontstoken kan van alles betekenen. Het zegt verder niets over wat om wat draait, en heeft dan ook geen rol gespeeld in processen als tegen Galilei.

    Ik ben wel geïnteresseerd of er culturen waren die wèl wisten hoe het in elkaar stak. Welk motief hadden die Hebreeërs dan om dat Babylonische verhaal te corrumperen?

  18. 'joost sr schreef:

    “God maakte de twee grote lichten, het grootste om over de dag te heersen, het kleinste om over de nacht te heersen, en ook de sterren. Hij plaatste ze aan het hemelgewelf…” Kan dat iets anders zijn dan de ook ons bekende zon, maan en sterren? Deze bijbelse scheppingsvisie, toen bedoeld als protest tegen natuurgoden, veroorzaakte wel degelijk problemen bij het ontstaan van onze kosmologie en later bij het ontstaan van ons evolutiedenken!

    Na de verwoesting van Jeruzalem in de 6de eeuw v.C werd de bovenlaag van de Judese bevolking naar Babel afgevoerd. Om eigen joods geloof(met zijn protest tegen natuurafgoden als de Zonnegod; de grote oude culturen laten onze werkelijkheid ontstaan uit en bestaan in een “spel van de natuurgoden”, die gevreesd en aanbeden werden) en eigen joodse gebruiken (schepping in zes dagen met rustdag=zesdaagse joodse werkweek met Sabbat) met name in den vreemde te handhaven werden Babylonische verhalen door joodse priesters bewust slim bewerkt.

  19. 'joost sr schreef:

    bis? “God maakte de twee grote lichten , het grootste om over de dag te heersen, het kleinste om over de nacht te heersen, en ook de sterren. Hij plaatste ze aan het hemelgewelf..” Zouden dat niet zon, maan en sterren zijn? Dit bijbelse verhaal over de lampen, bedoeld als protest tegen hemellichamen als natuurgoden, heeft wel degelijk problemen veroorzaakt bij het ontstaan van onze kosmologie en later bij het ontstaan van ons evolutiedenken.

    In de 6de eeuw v.C werd Jeruzalem verwoest en de bovenlaag van de judese bevolking afgevoerd naar Babylon. Daar probeerden ze hun eigen geloof met zijn protest tegen natuurgoden en hun eigen gebruiken (mn de Sabbat, na zes dagen rustdag) te handhaven en bewerkten daarom bewust en slim babylonische verhalen. De oude culturen laten onze werkelijkheid ontstaan uit en bestaan in ëen “spel van de natuurgoden”, die gevreesd en vereerd werden. Kosmologische interesse, verder dan leven in een natuurwerkelijkheid(de vraag ‘hoe die in elkaar stak’) was mensen in die tijd totaal vreemd, hoe gek wij dat ook vinden.

  20. Joke Mizée schreef:

    “Kan dat iets anders zijn dan de ook ons bekende zon, maan en sterren?”
    Jazeker, Venus bv. of de ster Sirius. Wie zegt dat de maan er altijd geweest is? En waarom zou zo’n scheppingsverhaal zich niet laten rijmen met het geloof in natuurgoden? Polytheïstische scheppingsmythen zijn toch niet zo heel anders? Er wordt algemeen aangenomen dat farao Akhnaton een monotheïst was. Aton was de zon, die immers ook werkelijk de Ene Oorzaak is zonder welke er geen leven zou zijn. Volgens mij is monotheïsme vooral de ontdekking van het ‘ik’, dat vervolgens het centrum gaat vormen. Scheppingsverhalen gaan niet over ‘het’ begin, maar over ‘een’ begin, een nieuw tijdperk (na een ramp bv.). En het evolutiedenken op zijn beurt veroorzaakt problemen bij het onderkennen dáárvan, want in dat denken is geen plaats voor breuken of voor sprongen in de ontwikkeling.
    Anyway, dat er hemelse lampen worden ontstoken zegt nog steeds helemaal niets over het draaien van het een rond het ander.

    “Kosmologische interesse, verder dan leven in een natuurwerkelijkheid(de vraag ‘hoe die in elkaar stak’) was mensen in die tijd totaal vreemd”
    Alle presocratische filosofen, van Thales t/m Pythagoras, deden vrijwel niets anders dan de hemel bestuderen. Hadden ze volgens jou geen interesse in kosmologie? Volgens Pythagoras draaiden de hemellichamen rond een centraal vuur, dat we niet kunnen zien. Ene Aristarchos had begin 3e eeuw v.C. reeds een gedetailleerd heliocentrisch model. Maar er is ongetwijfeld veel verduisterd van de kennis op dat vlak.

  21. Maria Trepp schreef:

    Oh oh oh wat heb ik hier gemist zeg.

    Heel even : “@Maria: Kun je misschien ook eens bloggen over die Duitse humanistische vrijhaven? Ik weet daar zo goed als niets vanaf.”

    Ik ook niet, wat bedoel je?

  22. Joke Mizée schreef:

    @Maria: Ik weet niet in welke stad of steden, maar Copernicus kon in Duitsland redelijk vrij zijn gang gaan. Je had daar destijds (de aanvaring tussen C. en Luther dateert van 1539) kennelijk al een wetenschappelijk klimaat waarbinnen men hooguit figuurlijk het vuur aan de schenen gelegd kreeg.

    • Maria Trepp schreef:

      @Joke, Copernicus hadden ze toentertijd helemaal niet door. Wikipedia: “Het boek werd met grote interesse door de toenmalige beroemde astronomen gelezen en geannoteerd, maar wegens het gebrek aan technische voordelen en de contradicties met waarnemingen en fysica terzijde gelegd.”
      Het model van Ptolemaeus kon alle waarnemingen net zo goed voorspellen, dus Copernicus was eerst helemaal geen gevaar voor het wereldbeeld.
      Het probleem Galilei was het probleem van de concrete waarneming met de telescoop, en van de persoon van Galilei die ruzie zocht of in ieder geval niet vermeed.

  23. Joke Mizée schreef:

    Volgens mij hadden ze het wel door, maar hij kon het lekker toch niet bewijzen. Ptolemaeus klopt idd. als een bus, maar moet je zien hoe het er uitziet: http://www.youtube.com/watch?v=VyQ8Tb85HrU. Een nieuwsgierige geest zal zich de vraag stellen hoe het komt dat ze van die ingewikkelde patronen beschrijven.

    Volgens deze link had je in Wittenberg toendertijd al een universiteit: http://www.leaderu.com/science/kobe.html#copernicus. En Nuremberg uiteraard. Komt op mij over als behoorlijk vrijzinnig t.a.v. empirisch onderzoek. Denk je niet dat hij het op andere plekken zwaarder gehad zou hebben?

    Trouwens nog een heliocentrist uit de oudheid gespot: de griek Philolaus (c. 470–c. 385 BCE). De Pythagoreeërs (en ook Plato) zaten op die lijn, maar Aristoteles zeefde dat allemaal voor ons (een beetje zoals Ezra de bijbelcanon censureerde).

  24. 'joost sr schreef:

    Scheppingsverhalen gaan inderdaad niet over het verleden, maar over het nu. “Natte scheppingsverhalen” als Gen 1 worden verteld tegen de concrete achtergrond van overstroming en inpoldering (oerzee en scheiding). In het Babylonische verhaal wordt dat voorgesteld als een strijd tussen goden, waar mensen zich zo goed mogelijk aan hebben aan te passen. In de joodse versie krijgt de mens de “opgave” tot in het dagelijkse leven met rustdag toe voor deze werkelijkheid als “gave Gods” te zorgen. In het bekende “droge scheppingsverhaal” van Gen 2-3 staat Adam=”man van rode vruchtbare kleigrond”=Elckerlyc in de werkelijkheid van woestijn en oase en loopt het risico in verwaandheid Afar=”rul woestijnzand”(je weet wel “stof”) te worden.

    Zowel pre-Socraten als Socraten/Platonen en denkers van nog vele eeuwen daarna zijn een kleine denkende voorhoede met beperkte invloed in de grieks-romeinse-middeleeuwse cultuur van goden(God hemel), tussenkrachten(engelen/duivel/hel) en daarvan afhankelijke mensen. Echte kosmologische interesse in brede kring met zijn verdere exact wetenschappelijke ontwikkeling -en dan raakt Rome en andersoort kerkelijke leiding in machtspositie pas echt verontrust!- ontstaat pas na verruiming van onze zintuigen met telescoop, microscoop etc.

  25. Joke Mizée schreef:

    @joost: Ik begrijp niet zo goed waar je heen wil met je opmerkingen over Genesis.

    De Enuma Elis is i.i.g. een zeer uitgebreid verhaal, met veel overeenkomsten met de Griekse mythologie (http://en.wikipedia.org/wiki/En%C3%BBma_Eli%C5%A1). De bijbel vertelt alleen het laatste stukje, vanaf dat al het stof weer begon op te trekken, en moffelt dan ook nog de rol van Sophia (de Heilige Geest) weg in een bijzin.

  26. 'joost sr schreef:

    Joodse priesters hebben een kortere volkse variant van het lange Enuma Elisj met hun opvattingen bewust, zoals boven beschreven, heel zwaar creatief, bv. met het voor hen erg belangrijke 6-7dagen-frame, bewerkt. De oerzee en het gewelf dat de wateren scheidt(inpoldert) zijn nog duidelijk herkenbaar. Alleen het begin van Gen 1,26 met zijn “wij” en “ons” is wrschl. nog een rechtstreeks zinsrestant van het godenverhaal(“Laten wij de mens maken..naar ons beeld..”)

    JHWH kom je niet als natuurgod(en) tegen in onze werkelijkheid, noch zijn Geest. Deze werkelijkheid is aan de mens “gegeven”, zoals blijkt uit Gen 1,26-31, zonder dat hij “op de knieën” moet voor natuurgoden, als bij de knechtenrol, die de mens in Enuma Elisj te spelen heeft..

    Dat is ook de kern van het toen volwassen geworden monotheistisch geloof met de oproep aan de mens om deze werkelijkheid tot de zijne te maken, zonder zich aan wat dan ook in deze werkelijkheid, ook niet het Babylonisch wereldrijk, te onderwerpen (als “afgod te vereren”!)

  27. Joke Mizée schreef:

    “De oerzee en het gewelf dat de wateren scheidt(inpoldert) zijn nog duidelijk herkenbaar.”
    Maar dat zit in heel veel mythes, ook die van de Egyptenaren bv. Of de Germanen die bang waren dat de hemel op hun hoofd zou vallen, iets wat kennelijk een keer is gebeurd. Ik stel me zo voor dat een stofwolk ervoor zorgde dat je niets meer kon onderscheiden.

    “JHWH kom je niet als natuurgod(en) tegen in onze werkelijkheid, noch zijn Geest.”
    Dat was idd. een nieuw element, een god die je niet kan zien. Maar wat je “zijn Geest” noemt was een aparte godheid, zijn Anima (lett.: wind, adem) als het ware. Volgens de gnostici was zij de scheppende kracht, terwijl de demiurg Jahweh slechts dacht dat hij het deed d.m.v. de kracht van zijn Woord.

    Het verbod om andere goden te vereren is m.i. net zo goed onderwerping. Uiteraard was het bedoeld om de aandacht te richten op de ene oorzaak achter al de dingen, maar de keerzijde was dat je het nog maar op die ene manier mocht zien. Het monotheïsme is zo vreselijk dualistisch, het is altijd het een of het ander. Het wordt pas volwassen, denk ik, als het de dualiteiten tot een synthese weet herenigen.

  28. 'joost sr schreef:

    JHWH is, zoals de naam (JaH=Ik ben bij jullie;WeH=”voorzover ik er ben”) al zegt, figuurlijk en letterlijk niet te (be)vatten. In verwijzende mensentaal wordt dan ook het woord “de Ander” gebruikt en wordt dat bv.ook “Vader” tegenover vrije volwassen mensenkinderen. In dat taalgebruik verdwijnt, ondanks alle toch constateerbare restanten, zeker in onze tijd het gevoel van “onderwerping”. Volgens mij zou je dat dan ook gezond dualisme kunnen noemen.

Leave a Reply



Recente berichten

Categorieën

Tags

Archief