Wetenschap Kunst Politiek

Huygens, Van Leeuwenhoek, Swammerdam: de wereld onder het microscoop

19 comments

Christiaan Huygens paste zijn theoretisch interesse voor de optica en zijn praktisch interesse voor het slijpen van lenzen niet alleen toe op telescopen, maar ook op microscopen. De microscoop gaf in de 17e eeuw een belangrijke toegang tot een nieuwe wonderwereld.

Vorig jaar werden in het Museum Boijmans en in het Museum Boerhaave in Leiden mooie foto’s ‘getoond, onder meer van micro-organismen, in de tentoonstelling “Schoonheid in de wetenschap”.

 

Zijn leven lang heeft Huygens zich samen met zijn broer Constantijn jr. geïnteresseerd voor microscopen; een belangstelling en fascinatie, die zij overnamen van en deelden met hun vader Constantijn. Vader Constantijn Huygens was bevriend met Descartes en studeerde, net als zijn zoon Christiaan, theorie en praktijk van de optica. Huygens onderzocht ook zelf  microscopisch kleine plantjes en diertjes, en ontwierp ook een speciale microscoop om de haarvaten in vissestaarten te kunnen bekijken, de zgn. aalkijker.

In zijn Cosmotheoros schrijft Christiaan over de fascinerende wereld onder het microscoop: aderen, bloedkringloop, zaadcellen (“zeer levendig diertjes”): “een zaak, die verwonderlijk is, en van alle eeuwen onbekend was”.

“[…] Voornamentlijk ook [noemen wij] dat wonder gebruik van ’t glas, in de natuur der dingen te doorzien, na de uitvindingen van het Verrekijk- en Vergroot glas [Microscopium].
[…] lk zoude hier nog veel konnen aanlassen wegens de veelvuldige leering en kennisse van de natuur der dingen […] van den omloop des bloeds door slag- en bloedaderen, die voor dezen wel begrepen wierd, maar onlangs door het Vergrootglas zelfs met de oogen begonnen is gezien te werden in de staarteinden van sommige Vissen: gelijk ook van de voortteling der Dieren, waar omtrent bevonden is dat ’er geen geboren worden dan uit zaad van haar’ s gelijken; en dat het zelve ook waar is van de Kruiden: zelfs dat in het mannelijk zaad ontallijke duizenden van zeer levendige diertjes bespeurt worden, welke, naar alle waarschijnelijkheid, de regte afzetzels der Dieren zijn: een zaak, die verwonderlijk is, en van alle eeuwen onbekend was.”

Huygens onderhield contact met de microscopenbouwer en microbioloog Antoni van Leeuwenhoek(1632-1723).

Huygens heeft  voor de Académie Royale des Sciences een Franse samenvatting vervaardigd van de eerste brief van Van Leeuwenhoek over micro-organismen (1676) en liet hij ook aan zijn mede-leden van de Académie zaaddiertjes en diverse micro­organismen zien met een door hemzelf ontworpen en vervaardigde microscoop.

Volgens de toen populaire theorie van de spontane generatie ontstaat leven uit levenloos materiaal (Huygens noemt het geloof dat muizen uit aarde ontstaan). Van Leeuwenhoek, die zelf zaadcellen onder de microscoop kon waarnemen, verwierp net als Huygens deze theorie.

(Over Huygens en de microscoop zie ook de publicatie van Museum Boerhave)

Christiaan Huygens, evenals zijn vader Constantijn en Huygens’ vriend Leibniz, werden geïnspireerd door de collecties van de natuuronderzoeker Jan Swammerdam, die als eerste systematisch gebruik maakte van de microscoop en 1675 een natuurgeschiedenis van de insecten publiceerde. Voor Swammerdam was de natuur een bijbel, en was het bestuderen van de wonderwerken der natuur godsdienst. Bij hem, net als bij Christiaan Huygens, vindt men de physicotheologische gedachte dat Gods bestaan kan worden afgeleid uit de structuur van de natuur zelf.

Jan Swammerdam, Bijbel der Nature, Oog van en bij

Voltaires  sciencefiction   Micromégas knoopt aan bij Christiaan Huygens, Jan Swammerdam en Leeuwenhoek die in Voltaires verhaal op verschillende manieren  (thema: de wereld onder het microscoop en in het telescoop) impliciet en expliciet genoemd worden.

Zie mijn vertaling von Voltaires Micromégas met kommentaar.

 

Meer over Christiaan Huygens


Christiaan Huygens in Dutch English and German http://www.passagenproject.com/blog16

Christiaan Huygens http://www.passagenproject.com

Tags: , , ,

19 Responses to “Huygens, Van Leeuwenhoek, Swammerdam: de wereld onder het microscoop”

  1. 'joost sr schreef:

    Zelfs als theoloog heb je nu -schiet me bij het lezen van de spontane Godsuitroep toen te binnen- bij het zien van de verrassende makro- en mikrokosmos geen enkele neiging meer om meteen het woord God te laten vallen. Blijft de geweldige bewondering en verwondering, die in alle stille tasten verwijzend blijft en zoekt naar woorden…Bij dit soort verwondering ontvalt je wel bijna spontaan nog steeds dat hoge God en Jezus, dat in eerste instantie vloeken lijkt, maar het wellicht helemaal niet is.

  2. Maria Trepp schreef:

    Huygens gebruikte hier en daar “natuur” en “God”als synoniemen.
    Men zou dus “verwondering”- wil zeggen de menselijke gave tot verwondering die overigens een wonder in zich zelf is: waarom verwonderen wij ons zo zeer?- als synoniem voor God kunnen gebruiken.

  3. 'joost sr schreef:

    In de monotheïstische traditie worden “natuurgoden” als afgoden, “tirannen over de mens”, gezien. Manvrouw
    “krijgt de opdracht” om “als God goed te heersen” over de “goede” natuur. Dat zou ook wel eens de al geschiedenislange drive tot wetenschap en blijvende reden tot verwondering kunnen zijn. Daarom gebruik ik in verlegenheid gebracht door het woord God bijv. het be-teken-is begrip “verwijzen in/vanuit onze werkelijkheid”, onze werkelijkheid als teken! Geweldige natuur is natuur en verwondering is onze verwondering, in geloof verwijzend naar? en teken van?, maar geen synoniem. Dat zou ook al te be-grijp-elijk zijn, zo van: God-onder-de-mikroscoop! En nu maar hopen dat ik niet de indruk wek, dat ik het zou be-grijp-en!

  4. Joke Mizée schreef:

    Zijn gebruik van het woord ‘diertjes’ (animalculi) geeft anders wel aan dat hij in de theorie van de homunculus geloofde: het mannetje wat men meende waar te nemen in de zaadcel.

  5. Maria Trepp schreef:

    Joost, zou je niet een theologisch-philosophisch blog beginnen?
    Joke ik werk al aan een vervolgblog over de spontane generatie.
    Inderdaad was Huygens een eenzijdige fan van de spermacellen- over eicellen vernemen wij niets van hem…

  6. Joke Mizée schreef:

    En dat terwijl eicellen de grootste lichaamscellen zijn, en zaadcellen de kleinste. Dat krijg je als je teveel door microscopen tuurt…

    Huygens had inderdaad contact met Hartsoeker, die van de homunculustheorie: http://www.ask.com/wiki/Nicolaas_Hartsoeker. Het schijnt dat Hartsoeker nooit beweerd heeft dat hij ze gezien had, het was puur theorie – maar die tekeningetjes van hem hebben wel een hardnekkig beeld nagelaten.

    Mijn moeder gelooft heilig in spontane generatie. Als je zo’n moeder hebt zou je zelf ook wel willen dat zoiets waar kon zijn…

  7. 'joost sr schreef:

    Maria, in mijn lange (roomse) “theologische” leven ben ik in deze moeizame tijd van verandering al zo vaak te, en soms zelfs heel erg te, geémotioneerd geweest dat ik die emoties op mijn oude dag ben gaan vermijden. De emoties van een blog zijn me nu te veel, die op en van een reactie blijf ik me maar al te graag gunnen. Als jij God synoniem noemt van natuur of menselijke verwondering, kun je dus een reactie van mij verwachten, maar verwacht geen blog meer, dat kan ik -eerlijk gezegd- niet meer behappen!

  8. j de kat schreef:

    Eieren zijn vreselijk saai, ook om te zien. Je moet er een breiwerk bij verzinnen om niet met de eeuwige vraag te blijven zitten: wat gebeurt daarbinnen? Echografie heeft dus eigenlijk het feminisme op weg geholpen.

  9. Blewbird schreef:

    Misschien was er wel geen fotografie geweest zonder Huygens.

  10. Maria Trepp schreef:

    @Joost, ja je hebt gelijk, bloggen is vreselijk emotioneel opwindend. En ik ben zeer blij met jou als trouwe gast hier die meedenkt en schrijft.
    @Joke, die homunculus-theorie is zo belachelijk toch niet, het is in feite een voorloper van de theorie van genetica en erfelijkheid, het idee dat de vorm van levende dingen in zekere zin bestaat vóór de ontwikkeling.
    Ik kom binnenkort met een blog over spontane generatie, zeker nu ik weet dat je moeder hierin gelooft. Eerder kwam het thema bij me langs (zoals je misschien nog weet) in verband met de barnacles: http://passagenproject.com/blog/2011/03/16/christiaan-huygens-en-adriaen-coenen-over-boomganzen/
    @Jde kat: echografie en feminisme: ja het feminisme is in al zijn aspecten door en door modern en hoort samen met heel veel technologische ontwikkelingen.
    @Blew, Fotografie en Huygens: ja inderdaad zonder lenzen zou de fotografie minder zijn! Alleen, had Huygens het niet gevonden of verder ontwikkeld, dan was het wel een ander geweest- zo is het helaas in de wetenschap.

  11. Joke Mizée schreef:

    @Maria: de mechanicisten verwierpen weliswaar de spontane generatie (omdat dat buiten de keten van oorzaak en gevolg viel), maar men dacht dat alles en iedereen er altijd al was (klein opgevouwen, zodat het slechts ont-wikkeld moest worden). De eicel kende men al wel,want William Harvey beweerde ‘omnia ex ovo’. Van Leeuwenhoek c.s. zochten het in de zaadcel.
    Maar wat bedoel je met ‘dat de vorm van levende dingen in zekere zin bestaat vóór de ontwikkeling’? Je denkt toch hopelijk niet dat een mens er al is voor de conceptie?

  12. Maria Trepp schreef:

    Nee maar in de genen is het een en ander (en zeker niet alles) wel voorgeprogrammeerd.

  13. Joke Mizée schreef:

    Die genencombinatie ontstaat pas na samensmelting – daarvoor is er niets.

  14. Maria Trepp schreef:

    Ik heb nu in plaats van een nieuwe blog te maken over spontane generatie de oude boomganzen-blog aangevuld:
    http://passagenproject.com/blog/2011/03/16/christiaan-huygens-en-adriaen-coenen-over-boomganzen/

  15. Joke Mizée schreef:

    Jawel, maar over het ontstaan van een nieuw mensje zullen ze toch niet naief geweest zijn? Kennelijk geloofden ze in een soort klonen wat dat betreft (ondanks het evidente feit dat broers en zussen niet op elkaar hoeven te lijken). Ik vind het vreemd dat sommigen de eicel als bron aanwezen en anderen de zaadcel, maar dat niemand vooralsnog de connectie maakte. Te wonderlijk, misschien?

  16. Maria Trepp schreef:

    Ja het is waar, ik heb daarover nog niet nagedacht, dat het zo moeilijk was om de connectie tussen eicel en zaadcel te zien en te vinden. Weet ook niet wie dit heeft gevonden.

  17. Joke Mizée schreef:

    Misschien omdat de eicel en de zaadcel helemaal niet op elkaar lijken: ze zijn elkaars tegenpool. Onder de microscoop lijkt het net alsof een gigantische planeet wordt bestookt door miljoenen kometen.

    Maar ook omdat veel van die wetenschappers in het lijnrecht tegenovergestelde van spontane generatie geloofden: preformatie. Alles is er reeds, alleen heel klein opgevouwen, dachten ze.

  18. Maria Trepp schreef:

    Ja lijnrecht tegenin, dat zal de verklaring zijn!

Leave a Reply



Recente berichten

Categorieën

Tags

Archief