Wetenschap Kunst Politiek

Frederik de Grote, Fredericus Rex

8 comments

Merlijn Schoonenboom schrijft vandaag 8 maart in de Volkskrant over de viering van het 300ste geboortejaar van Frederik de Grote.

“Dit jaar wordt met een enorm programma en al even grote media-aandacht de 300ste geboortedag van de Pruisische koning Frederik de Grote gevierd. De stad Potsdam staat hierin centraal.”
“Je mag het anno 2012 gewoon weer zeggen. In de media wordt Frederik zelfs zonder problemen vergeleken met huidige politici, die oude ‘Pruisische deugden’ zouden missen. Historicus Kuke vindt de situatie in Potsdam daarom prima passen bij de algehele omgang met Pruisen: die is niet óf hemelhoog juichend of afwijzend. De fase van de historische distantie is aangebroken: ‘De wederopbouw van het slot is de verzoening met de eigen geschiedenis. De Pruisische geschiedenis heeft twee kanten: een goede en een slechte, de Verlichting en het absolutisme. Pas als je het verleden écht ziet, zoals bij het slot, dan kan je erover nadenken en je eigen mening vormen.’ “

“Over de rol van Pruisen en Frederik wordt sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog gediscussieerd. Frederik was de koning die Pruisen in de 18de eeuw tot Europese grootmacht uitbouwde; onder Pruisen ontstond in 1871 de Duitse eenwording. Maar omdat Duitsland zich sindsdien in twee wereldoorlogen stortte en Hitler zich graag op Frederik beriep, is de herinnering decennia lang beladen geweest zeker in Potsdam zelf.”

De beladen herinnering begint met de “Fredericus Rex” films.

Veel politici en aristocraten uit de late 19e en de vroege 20ste eeuw probeerde Frederik  na te volgen, en stiliseerden hem tot een voorloper van het protestantse Duitsland. Een voorbeeld van deze verering zijn de Fredericus Rex films van 1920. Frederik was een van de eerste beroemdheden wiens biografie voor het medium film werd verwerkt, dat toen opkwam.

Fredericus Rex-films worden in de strikte zin vier historische films over de persoon van de Pruisische koning  genoemd die  in Duitsland tussen 1920 en 1923 werden geproduceerd. In bredere zin wordt de term gebruikt voor alle films over Frederik II in Duitsland in de periode tot 1942 .

De door de UFA breed opgezet geënsceneerde, dubbele film “Fredericus Rex” (1921/1922, 1923) vertelde in losse afleveringen en zonder historische nauwkeurigheid het leven van de Pruisische koning Frederik II, en was puur een propagandafilm voor de restauratie van de monarchie. De film laat zien hoe de onderwerping van de opstandige tiener Frederik aan de wil van zijn strikte vader leidt tot verfijning van het karakter van de toekomstige heerser, die zijn absolute macht uiteindelijk ten behoeve van het volk gebruikt en door succesvolle oorlogen het kleine Pruisen tot grote mogendheid verheft.

Op het moment dat de film werd uitgebracht – vier jaar na de nederlaag in de Eerste Wereldoorlog en de ondergang van de monarchie – was de politieke boodschap het idee dat een nieuwe absolute heerser niet alleen een bolwerk zou vormen tegen het opkomend socialisme, maar dat hij ook het land dat zich in vele opzichten vernederd voelde tot een nieuwe grootte zou leiden.   Het populaire motief van vader-zoon conflict dat door alle Fridericus Rex films als een rode draad loopt werd tegelijkertijd gebruikt om de scepsis van het publiek op te vangen (in de revolutionaire naoorlogse tijd lang geloofde niet iedereen in de noodzaak van autoritair gedrag) en het publiek ervan te overtuigen dat rebellie en anarchie alleen met autoriteit kunnen worden tegengegaan. Als compensatie voor het verlies van zelfbeschikking lokte de identificatie met de glorieuze Übervater Frederick. Daarnaast moest de film patriottische gevoelens aanwakkeren en  de overtuiging wekken dat agressieve machtspolitiek in het geval van Duitsland altijd gerechtvaardigd is als een defensieve houding tegenover een overweldigende vijandige samenzwering.

Hoewel de film in de liberale en linkse pers heftige protesten uitlokte, was de film commercieel zeer succesvol, en inspireerde een hele reeks van imitaties, die werden geproduceerd door verschillende filmmaatschappijen tot in het begin van de jaren ’30. Het patroon van de eerste films werd altijd min of meer getrouw gekopieerd, en in bijna alle films speelde Otto Gebühr Frederik.

Omdat de Fredericus Rex films anticiperen op de ideologische argumenten van de nazi’s, worden zij in de filmhistorische literatuur zo nu en dan als “pre-fascistisch” geclassificeerd.

De verheerlijking Frederik bereikte dan ook de hoogtepunt in de tijd van van het nazisme onder auspiciën van de Minister van Propaganda Joseph Goebbels. Daarbij speelden vooral de zes films waarin Otto Gebühr de koning van Pruisen speelde een belangrijke rol.  De nazi-propaganda noemde Frederik niet alleen als een “eerste nationaalsocialist”, Frederik en zijn volgelingen werden ook de belichaming van de Duitse discipline, standvastigheid en trouw aan het vaderland. De nazi’s rechtvaardigden bijvoorbeeld  in de laatste maanden van de oorlog de dienstplicht van de Hitlerjugend in de Volkssturm met het argument dat Frederik ook 15-jaar oude kinderen van aristocraten dienstplichtig had gemaakt.

 

 Friedrich– tentoonstellingen tot eind oktober 2012

„Friederisiko“-Ausstellung in Potsdam

Die Erfindung (s)einer Stadt“ Potsdamer Stadtmuseum

 „Friedrich ohne Ende“ Schloss Rheinsberg

Tags: , , , , ,

8 Responses to “Frederik de Grote, Fredericus Rex”

  1. Fulps Valstar schreef:

    Een arts die hem behandelde typeerde hem als volgt:
    “Hoogst intelligent, maar beschikkend over een slecht karakter. Hij was vals, achterdochtig, egocentrisch, ondankbaar, etc. en zou een grotere vrek kunnen worden dan zijn vader. Hij had geen geloof en geen moraal, maar was daarentegen geïnteresseerd in wetenschap.”

  2. Maria Trepp schreef:

    Waar heb je dat gevonden?

    De historicus Karl Otmar von Aretin ziet Fredrik niet als een verlichte heerser, maar als grondlegger van een verantwoordingsloze en machiavellistische traditie in de Duitse buitenlandse politiek.

  3. Joke Mizée schreef:

    De Pruisen zijn van oorsprong toch een Baltisch volk, dat op een gegeven moment gekerstend werd? Zijn daar nog sporen van terug te vinden, in hoeverre zijn die Balten uitgeroeid of juist vermengd met de Duitse machthebbers?

    Die films doen me denken aan Ivan Grozny van Eisenstein, gewijd aan Iwan de Verschrikkelijke. Ondanks dat deze begrip kweekte voor Iwan/Stalin, die niemand in zijn omgeving kon(den) vertrouwen, deed Stalin de film direct in de ban.

  4. Maria Trepp schreef:

    Joke, over de Pruisen als Baltische stam staat wat op wikipedia: http://nl.wikipedia.org/wiki/Pruisen_%28volk%29
    Overigens werden zij gekerstend door de Duitse orde, dezelfde orde die patronaatsrecht had in de Pieterskerk, “dat wil zeggen het recht om de priester van de Pieterskerk te benoemen: tot de alteratie (1572) benoemde hij altijd zichzelf”.
    …dus jouw hypothese zou zijn, dat Fredrik zelf de film in de ban had gedaan als hij deze had gezien?

  5. Joke Mizée schreef:

    Ja, de Duitse of Teutoonse Orde van de Europese Kruistocht. Goh, zaten die ook in Leiden? Ik wist wel dat ze in Nl. diverse kernen hadden waar ze huurlingen wierven die in Pruisen en Polen zijn blijven hangen als kolonisten.
    Maar weet jij ook of er in Pruisen nog veel over is van de oorspronkelijke bevolking, en of die zich al of niet Duits voelt? Het is zo vreemd dat een niet-Duitse regio achter de Duitse eenwording steekt.

    “…dus jouw hypothese zou zijn, dat Fredrik zelf de film in de ban had gedaan als hij deze had gezien?”
    Nee, ik kijk er eerder van op dat de nazi’s er verguld mee waren. Zo te zien aan de foto wordt Frederik niet alleen op het schild geheven maar ook als een onberekenbare gek geportretteerd (net als Ivan bij Eisenstein evolueert tot een monster).

    Heb je wel eens gehoord van ‘Der Rebell’ van Luis Trenker? Die film zou Marinus van der Lubbe hebben geïnspireerd om de Rijksdag in brand te steken, vanwege de revolutionaire boodschap. Hitler was naar verluidt eveneens weg van die film.

  6. Maria Trepp schreef:

    De Duitse orde in Leiden, dat is een onderzoekje waard. Ik weet alleen dat de Hooglandse Kerk werd gebouwd, omdat men behoefte had aan een kerk die niet van de Duitse Orde werd gedomineerd.
    “Het is zo vreemd dat een niet-Duitse regio achter de Duitse eenwording steekt”
    Ja ehem hoe moet ik het zeggen als je nagaat, wie is wie qua nationaliteit, wie is “eigenlijk” wie, kom je altijd uit bij absurditeiten.
    “als een onberekenbare gek geportretteerd”
    Ja dat was dus een uitstekende voorbereiding op Hitler, de gek als Führer.
    Louis Trenker, haha, ja dat was een voorbeeld voor Leni Riefenstahl natuurlijk ook.

  7. Joke Mizée schreef:

    Ja, ken je Der Rebell? Is het nog wat, of is-ie vooral erg?

    Pruisen is blijkbaar zo heftig gegermaniseerd dat het als een boemerang terugsloeg op de omwonende Duitse volken.

    Van het Baltische bewustzijn is wrsl. niet veel overgebleven:
    “Intussen streden de Samogitianen onder leiding van hertog Vynkintas in 1236 tegen de Ridders van het Zwaard en wonnen glansrijk. Om daartegen weerstand te kunnen bieden, smolt de Orde van de Zwaarddragers in 1237 met de Teutoonse Ridderorde samen. Eén van de hoogtepunten in de veldslagen was de onbetwistbare overwinning van de Samogitianen in 1260. Op dat ogenblik liep de Orde het gevaar overrompeld te worden door een grote Pruisische revolte. Maar het tij keerde. De eerste gebieden die de Balten moesten prijsgeven waren Pruisen (tussen 1231 en 1283) en Letland (tussen 1206 en 1290). Die gebeurtenissen leidden tot een bloederige genocide, de oprichting van Duitse bezettingssteden en de germanisering van de resterende Letto-Slavische Pruisen.”
    (http://www.traditie.be/Geschiedenis/12i.html)

    Hier nog een sleutelscene uit ‘Ivan the Terrible’: http://www.youtube.com/watch?v=xnBIs5cxMG8. (Aan het eind van deel II zit nog zo’n balkonscene nl., maar daar is hij in een griezel veranderd, met het silhouet van een roofvogel.)

Leave a Reply



Recente berichten

Categorieën

Tags

Archief