Wetenschap Kunst Politiek

Insecto-theologie Swammerdam Maria Sybilla Merian

20 comments

 

Eergisteren hoorde ik op de radio (Hoe?Zo!) insectofiel professor Marcel Dicke praten over het belang van insecten voor de mensheid. Het lijkt me wel een hele opgave om de missionaris van de insecten te willen zijn- tenslotte niet echt een geliefde soort.

Marcel Dicke had het niet alleen over de biologie maar ook over de cultuurgeschiedenis van de insecten, die hij in zijn nieuw boek Blij met een dooie mug bespreekt.

 

Natuur en cultuur van de insecten houden ook mij bezig.

Vrolijke muggedichten en de  mug bij in Alice in Spiegelland vindt men in mijn blog Muggedicht.

Maar meestal worden insecten met dood, duivel en bederf geassocieerd: zie bijvoorbeeld een installatie met paspoorten van vluchtelingen, dode muggen en bloedspatten; en duivelse insectenmensen bij Jeroen Bosch.

Jeroen Bosch Mens als insect

Jeroen Bosch Mens als insect

In de bloemstukken van de 17e eeuw staan de insecten als herinnering aan de dood (memento mori).

Maar in de wetenschap vindt men in de 17e eeuw juist het tegenovergestelde. Insecten staan dan niet voor dood en duivel, maar voor de vinger Gods. Insecten bestuderen is niet minder dan lezen in de “Bybel der natuure”.

Maria Sybilla Merian liet de wonderbaarlijke metamorphosen van rupsen in vlinders zien .

In zijn zeer lezenswaardig boek “Het ‘Boeck der Natuere’,  Nederlandse geleerden en de wonderen van Gods schepping 1575-1715”  (gratis download via dbnl) schrijf Eric Jorink over Jan Swammerdam en diens onderzoek aan insecten.

 

“Volgens Jan Swammerdam openbaarde God zich bij uitstek in de microscopisch verfijnde structuur van insecten, zoals bijvoorbeeld in de facet-ogen van een bij.”

Swammerdam Insecto-theologie

Swammerdam Insecto-theologie

Dit is een originele tekening van Swammerdam, gemaakt rond 1677, die later werd gereproduceerd in diens postume Bybel der natuure (1737-1738).

Guido Gezelle heeft het later zo verwoord:

HET SCHRIJVERKE

O Krinklende winklende waterding
met ‘t zwarte kabotseken aan,
wat zien ik toch geren uw kopke flink
al schrijven op ‘t waterke gaan!
Gij leeft en gij roert en gij loopt zo snel,
al zie ‘k u noch arrem noch been;
gij wendt en gij weet uwen weg zo wel,
al zie ‘k u geen ooge, geen één.
Wat waart, of wat zijt, of wat zult gij zijn?
Verklaar het en zeg het mij, toe!
Wat zijt gij toch, blinkende knopke fijn,
dat nimmer van schrijven zijt moe?
Gij loopt over ‘t spegelend water klaar,
en ‘t water niet meer en verroert
dan of het een gladdige windtje waar,
dat stille over ‘t waterke voert.
o Schrijverkes, schrijverkes, zegt mij dan, –
met twintigen zijt gij en meer,
en is er geen een die ‘t mij zeggen kan: –
Wat schrijft en wat schrijft gij zo zeer?
Gij schrijft, en ‘t en staat in het water niet,
gij schrijft, en ‘t is uit en ‘t is weg;
geen christen en weet er wat dat bediedt:
och, schrijverke, zeg het mij, zeg!
Zijn ‘t visselkes daar ge van schrijven moet?
Zijn ‘t kruidekes daar ge van schrijft?
Zijn ‘t keikes of bladtjes of blomkes zoet,
of ‘t water, waarop dat ge drijft?
Zijn ‘t vogelkes, kwietlende klachtgepiep,
of is ‘et het blauwe gewelf,
dat onder en boven u blinkt, zoo diep,
of is het u, schrijverken zelf?
En t krinklende winklende waterding,
met ‘t zwarte kapoteken aan,
het stelde en het rechtte zijne oorkes flink,
en ‘t bleef daar een stondeke staan:
“Wij schrijven,” zoo sprak het, “al krinklen af
het gene onze Meester, weleer,
ons makend en leerend, te schrijven gaf,
één lesse, niet min nochte meer;
wij schrijven, en kunt gij die lesse toch
niet lezen, en zijt gij zo bot?
Wij schrijven, herschrijven en schrijven nog,
den heiligen Name van God!”

 

 

Een zeer geestige satire op “insecto-theologie” vindt men in Voltaires filosofische vertelling Micromégas die onder meer over Swammerdam, Huygens enz gaat.


 

Tags: , , , ,

20 Responses to “Insecto-theologie Swammerdam Maria Sybilla Merian”

  1. 'joost sr schreef:

    Waarom zijn mensen, die de laatste eeuwen zijn gaan beseffen dat zij zelf als de insekten deel uitmaken van die “Bijbel der natuure” in al zijn grootsheid, dat vanzelfsprekende vrome geloven in God, dat ook de vroege wetenschappers bij hun aanschouwing van en nadenken over de natuur meestal nog hadden, zo wonderbaarlijk kwijt geraakt? Omdat ze zichzelf steeds minder God weten? Omdat zij het wonder van de natuur voor hun welvaart be-grijpen en er niet meer van,dus ook van zichzelf,kunnen genieten? Geloof me, dit zijn geen retorische vragen, maar vragen die het hart raken van het modern theologisch denken!

  2. Maria Trepp schreef:

    Ik heb een zeer mooi antwoord in gedichtvorm uit het nieuwe boek van Jan Terlouw, met de titel: Agnost.

    Ik heb nu geen tijd, maar zal delen van het gedicht over een paar uur hier laten zien.

    Jan Terlouw is agnost en kan niet meer geloven als het schrijverke, maar wat ik zo mooi aan hem vind is dat hij andere gelovigen in hun waarde laat.
    Ik denk er zelf net zo: ik geloof niet in God, maar de verwondering van de 17e eeuw, die houd ik nog, en bovendien heb ik begrip voor mensen die WEL willen geloven.

  3. Fulps Valstar schreef:

    Insecten maken natuurlijk deel uit van de “bybel der natuure” en toch……….de mug de met boze bedoelingen op mij neerstrijkt is er geweest!

  4. Maria Trepp schreef:

    Fulps je moet boven doorklikken op de “Muggedichten”, echt doen!

    Joost: In zijn nieuwe boek “Hoed u voor mensen die iets zeker weten” neemt Jan Terlouw het op voor een tolerant agnosticisme. Hoewel hij zelf niet in God gelooft, staat hij niet op de barricaden van het agressief atheïsme.
    In het hoofdstuk “Darwin in de hof van Eden” stelt hij de vraag:
    “Kunnen we religie afdoen als irrelevant, onzinnig, irrationeel?
    Geenszins.
    Want het bewustzijn, het rationele deel van een mens, is maar een klein deel van zijn wezen, het laatste stukje van een lange ontwikkeling. Misschien is religie zelfs een essentiële factor om te overleven, om de strijd om het bestaan aan te kunnen. Misschien past religie naadloos in de darwinistische ontwikkelingsgang. Misschien is hoop en onmisbaar ingrediënt om op de been te blijven.” (p 204)

    Het boek bevat ook een mooi gedicht met de titel “Agnost” waar hij de gedachte afwijst dat het onbegrijpelijke heelal of de mooie natuur op een schepper duiden.
    Hij vindt het allemaal te wreed.
    Hij weet het niet.

  5. P.H.M van de Kletersteeg schreef:

    Van de week stond in AD een foto van grootste insect ter wereld.
    Nee, niet bakelende.
    Nee, een soort van krekel, maar dan handgroot; en 3 maal zo zwaar als een muis.
    Hij leeft in new Sealand en is vrij zeldszaam.
    donkerbruin issie.
    Ik schat een cm of 20–25 totaal

  6. 'joost sr schreef:

    Met Terlouws’poging om godsdienst van anderen een plaats te geven, heb ik ook kritiek op het makkelijke godsdienstige denken van gelijkhebberij, dat anderen geen plaats kan geven. Voel me als gelovige zo verwant met hem en jou, dat het toch niet zo moeilijk moet zijn om samen iets van onze geweldige werkelijkheid te kunnen maken!

  7. Maria Trepp schreef:

    Ik kan niet tegen de gelijkhebberige triomfantelijke atheïsten. Iedereen gelooft in iets, de een meer bewust dan de ander. We hangen allemaal van hypothesen in elkaar, de een bewuster dan de ander.
    Religie heeft een belangrijke plek in de samenleving en is in vele tijden en samenlevingen een motor voor progressieve verandering geweest.
    Maar ELK ideologisch systeem heeft verdrukkende kanten.
    Jij als theoloog, is jou iets bekend over Paulus, religie en natuurwetenschappen? In de Duitse inleiding bij Huygens’ Cosmotheoros schrijft de 17e eeuwse Duitse astronoom Wurzelbau een uitvoerige apologie voor Huygens. Hij verdedigt de natuurwetenschap met Paulus in de hand (die overigens nergens Paulus noemt , maar “de christenheiden” . Ik heb gezien dat men toentertijd graag met 2. Kor 12:2 , 1.Kor 13:8-12 en Rom 1, 19-23: 19 de natuurwetenschap verdedigde.
    Weet jij daar meer over?

  8. Blewbird schreef:

    Insecten zijn voedsel van de toekomst: http://insecteneten.nl/. Ik moet vooraf (ook) nog even wat overwinnen, blijf liever bij mijn vleesloze concept.

  9. Maria Trepp schreef:

    Oh ja dat zegt die Marcel Dicke ook!!

    Maar ik ben er ook nog niet aan toe, ben sowieso inmiddels bijna vegetarier.

  10. 'joost sr schreef:

    Paulus had een gedegen joodse opleiding. Met zijn achtergrond van joodse jongen in de “heidense” wereld van Tarsus besefte hij als eerste pas goed dat Jezus met zijn Abbagod inderdaad bedoelde dat alle mensen belangrijk zijn en geen “slaaf van goden”. Dat dreef deze energieke man met voor toen onvoorstelbare reizen de wereld in. Wij zeiden vroeger met onze missiementaliteit braaf dat hij de “heidenen tot christen ging bekeren”. Bij hem zat het allemaal veel dieper en was het veel “mensgerichter! Hij was wel zo’n voorwetenschappelijke 1ste eeuwse joodchristen dat een beroep van moderne wetenschap op hem niet zo voor de hand ligt. Wel was hij doordrongen van het joodse scheppingsgeloof, dat de mens -manvrouw- geroepen is om deze werkelijkheid als God in beheer te nemen(Gen 1,27-31) Bij joodse wetenschappers vind je dat later meer verwoord, dan in het christendom. Bij christelijke denkers is het met name de verwondering over onze werkelijkheid die geloof en inspiratie oproept.

  11. 'joost sr schreef:

    PS En die christenen zochten dan, zoals gebruikelijk, naar oude bijbelteksten..zelfs die van Paulus!!

  12. Maria Trepp schreef:

    Dus jij zegt in feite, ze hebben het hem later in de mond gelegd. Ja dat zal wel!

    Ik ga er achteraan, mijn moeder leest net een boek over Paulus dat ik ook zal doorbladeren.

  13. 'joost sr schreef:

    Lees de door jou genoemde teksten eens en je zult meteen snappen hoe ‘platoonsjoods’ voorwetenschappelijk Paulus dacht!

    • Maria Trepp schreef:

      Joost natuurlijk ken ik de tekst, ik heb deze ook in mijn Duitse Cosmotheoros- bewerking aangehaald. Helemaal Platoons, inderdaad! En het Lutherse protestantisme is dan ook door en door Platoons.
      Luther werd toch juist door de brief aan de Romeinen zo gepakt!

  14. 'joost sr schreef:

    Als roomse jongen heb ik tegendraads Luther erg hoog. Het is niet zozeer zijn denkkracht maar zijn pastorale bezorgdheid voor de gewone gelovige mens die mij obsedeert. Mijn kerk kan daar. zeker nu, best een voorbeeld aan nemen.

  15. Maria Trepp schreef:

    “pastorale bezorgdheid voor de gewone gelovige mens”ach zo dacht mijn vader (Lutherse dominee en kerkpoliticus) er ook over.

    Maar veel mensen (Nietzsche..) vinden dat Paulus het Christendom heeft bedorven. Zijn agenda was zeker een andere dan die van Jezus!

  16. 'joost sr schreef:

    Paulus zat zo vast aan zijn eigentijds denken en leven, dat dat de eerste eeuw maar zelden overstijgt en steeds een “kluif” voor andere tijden zal blijven, die niet 1ste eeuws kunnen of willen denken. Zijn daadkracht en felheid heeft er wel voor gezorgd dat het christendom uit het jodendom is losgebroken, meer dan Jezus met zijn menselijkheid -denk ik- lief zou zijn. Met Paulus eigentijdse strijdbare ‘platoonse’ vergoddelijking van Jezus bleek dat dat christendom zich soms wel erg makkelijk kon “aanpassen” aan welke menselijke mentaliteit dan ook. PS Dat vastzitten aan eigen tijd en leven kun je Nietzsche trouwens ook steeds meer verwijten.

  17. 'joost sr schreef:

    Blijf alsmaar denken aan je moeder, die bezig is met Paulus. Doe ze de groeten maar!

  18. Maria Trepp schreef:

    “Met Paulus eigentijdse strijdbare ‘platoonse’ vergoddelijking van Jezus bleek dat dat christendom zich soms wel erg makkelijk kon “aanpassen” aan welke menselijke mentaliteit dan ook”
    wouw wat heb je dat goed gezegd!

    Platoons gedoe is altijd gevaarlijk is mijn mening. Te ver weg van de mensen.

Leave a Reply



Recente berichten

Categorieën

Tags

Archief