Wetenschap Kunst Politiek

Het mini-planetarium van Christiaan Huygens en de Leidsche Sphaera

10 comments

In het museum Boerhaave in Leiden is sinds gisteren een schitterend gerestaureerd planetenmodel te zien: de Leidse Sphaera, het planetarium dat de Rotterdamse klokkenmaker Steven Tracy in 1650 construeerde.

Planetenmodel Jupiter

Planetenmodel Jupiter

Planetarium Leidse Sphaera, kleine planeten

planetenmodel Saturnus met ring

Planetarium Leidsche Sphaera, Saturnus met ring, en op de ring bobbeltjes die de manen moeten voorstellen. De ring met manen is een toevoeging van 1710. Het was Christiaan Huygens die de ring van Saturnus had verklaard en de de eerste maan van Saturnus had ontdekt (publicatie 1659), maar Tracey verwerkte deze gegevens blijkbaar niet.

 

Planetarium Leidse Sphaera, Jupiter met manen.

De Leidse Sphaera zijn voorzien van een slingeruurwerk, dat in 1656 door Christiaan Huygens werd uitgevonden.

 

Vlakbij staat het qua uitzien simpelere planetarium dat Christiaan Huygens zelf in 1682 heeft laten bouwen; niet met bollen, maar kleine halfbolletjes in een vlak. Wel met bewegende planeten in eccentrische kringen, die ellipsen benaderen. Huygens’ planetarium wordt aangedreven door een onrust met spiraalveer; ook een bijzondere uitvinding van Huygens.

Allebei horen bij de bijzondere Copernikaanse schaalmodellen uit de 17e eeuw, waarvan er niet zo heel veel zijn.

planetarium-christiaan-huygens-museum-boerhaave

planetarium Christiaan Huygens Museum Boerhaave

Planetarium Christiaan Huygens, Museum Boerhaave

planetarium-christiaan-huygens-museum-boerhave

planetarium-christiaan-huygens-museum-boerhave binnenplaneten

Planetarium Christiaan Huygens, banen van de kleine planeten

 

Huygens zelf schrijft hierover:

`Wijzelf echter, … hebben een zoodanig Planetarium laten maken, dat wij daarmede door een klein aantal in elkaar grijpende raderen bereikt hebben, dat op het oppervlak van een platte tafel de lichamen der vijf primaire Planeten rondom de Zon, en evenzoo dat der Maan rondom de Aarde, hunne banen konden beschrijven, in dezelfde tijden waarin zij dat in den hemel) doen, en wel in zoodanige excentrische banen, dat deze de ware afmeting en den waren stand der hemelbanen weergeven, met behoud van de bij elk daarvan bestaande ongelijkheid der bewegingen, waardoor zij zich sneller bewegen in minder ver van de zon verwijderde gedeelten, waarbij wij ook nog rekening gehouden hebben met de kleine afwijking tusschen het vlak hunner banen en dat van de Ecliptica of van de Aarde.   Zoodat, afgezien van de bevalligheid van het schouwspel, men daaruit ook de standen van de Planeten kan leeren kennen, niet slechts de oogenblikkelijke, maar ook de toekomende en de verledene, als uit een eeuwigdurenden kalender; en bovendien hun aller conjuncties en opposities, zoowel ten opzichte van de zon als ten opzichte van elkander, en dit des te nauwkeuriger naarmate het werk op grooter schaal is uitgevoerd.`

 

 

 

`Het is dan een achthoek uit hout samengesteld, met een diameter van twee voet en een diepte van zes duimen.  Deze is op zoodanige wijze aan den muur opgehangen, en bevestigd aan de zich aan de linkerzijde bevindende assen, dat het toestel, als men dit wenscht, omgekeerd en aan de achterzijde geopend kan worden, waardoor het inwendige zichtbaar wordt.`

`Aan den voorkant ziet men een blad van verguld koper dat de geheele voorzijde van den achthoek vormt en bedekt is met spiegelglas; op dat blad zijn de banen der planeten volgens het systeem van Copernicus, maar volgens de proporties van Kepler, aangegeven en geheel uitgesneden, zoodat door die gleuven kleine pinnen rondgaan, met behulp waarvan de bollen der Planeten, tot halve bollen gereduceerd, boven het blad en als het ware op het oppervlak daarvan rondgevoerd worden, waarbij Saturnus vijf, Jupiter vier satellieten met zich voert, en de Aarde een (welke onze Maan is).  Deze satellieten zijn daarbij geplaatst op dezelfde schijfjes als de lichaampjes der Planeten. Ik heb namelijk ook aan de overige Planeten die geen manen hebben, toch zulke schijfjes gegeven die den omringenden aether moeten aangeven en tevens dienen om de Planeten beter zichtbaar te maken.`

 

 

Huygens schrijft over manen rond Jupiter en Saturnus, maar ik kan deze niet ontdekken in zijn planetarium. Misschien waren deze gepland maar werden niet ingebouwd?

Het planetarium van Huygens loopt overigens beduidend nauwkeuriger dan de Leidse Sphaera.

 

 

Zie ook mijn overige teksten over Christiaan Huygens

Dit blog staat ook in het Duits op mijn Duits webblog over Christiaan Huygens

Literatuur: E. Dekker, De Leidsche Sphaera, Leiden, 1985

Christiaan Huygens in Dutch English and German http://www.passagenproject.com/blog16

Christiaan Huygens http://www.passagenproject.com

Tags: , , , , , , , , ,

10 Responses to “Het mini-planetarium van Christiaan Huygens en de Leidsche Sphaera”

  1. 'joost sr schreef:

    Als stomme theoloog geniet ik van die oude planetologen en weet me zo helemaal rijk met alle ons nu bekende “planetologie”..nu bezwijk ik bijna in verwondering! En word er alleen maar betere theoloog van!
    Zo werkt echte wetenschap, denk ik!

    • Maria Trepp schreef:

      Joost toevallig/ niet toevallig heb ik over verwondering/wonder en religie een heel hoofdstuk geschreven in mijn Duits boek over Huygens´Cosmotheoros. Ik zal delen hiervan ook nog op dit blog latern verschijnen.
      Binnenkort.
      Jij wakkert mijn motivatie aan, in jou heb ik een waardige lezer!

  2. Mooi blog! Leuk als je nog een keer langs komt voor foto’s!

    • Maria Trepp schreef:

      Ik maak veel reclame voor jullie.. straks plaats ik deze tekst ook nog op mijn Duitse en Engelstalige blogs!
      Het is ook een fantastisch museum, ik zal me ook nog inschrijven als vriend.

  3. Hera zal jaloers zijn op een simulacrum
    van haar hemel dat ‘een onrust met spiraalveer’
    als hart heeft en bevallen van woede door dit schouwspel.

    ik moet snel naar dat museum, voordat…. 🙂

  4. Blewbird schreef:

    Ik heb bij Boerhaave altijd (was er vorige week nog!) dat ik door de bomen het bos niet meer zie. Al die instrumenten en installaties! Mooi vond ik het overzicht van de NL Nobelprijswinnaars en waarom ze de prijs gekregen hebben. Met een pluim en een bos veren voor Nicolaas Tinbergen die het sociale gedrag van dieren (=meeuwen) bestudeerde vanuit een tentje op Terschelling.

    http://www.museumboerhaave.nl/tentoonstellingen/nu-en-straks/nobelprijs-nl/

    Ik zal dit keer maar 1 keer op de submit knop drukken ;-). Groetjes!

  5. hans splinter schreef:

    wat een vreselijk leuke blog, ben benieuwd naar je stukje over Curie en Kamerlingh Onnes.

Leave a Reply



Recente berichten

Categorieën

Tags

Archief