Wetenschap Kunst Politiek

Natuurcatastrofen en filosofisch optimisme: Voltaire versus Leibniz en Christiaan Huygens

8 comments

Zoals in mij blog van gisteren geschreven heeft de grote aardbeving van Lissabon in 1755 een schokgolf in de Europese filosofie en literatuur teweeg gebracht.

De meest bekende literair/filosofische reactie was die van Voltaire met zijn Candide, waar hij het optimisme van Leibniz en de zijnen scherp bekritiseert, die immers meenden dat wij in de beste van alle mogelijke werelden leven.

Leibniz

Leibniz en zijn navolgers worden door Voltaire in de figuur Pangloss geparodeerd:
Pangloss gaf les in de metafysisch-theologische cosmolonnozelogie. Hij kon prachtig bewijzen dat er geen gevolg is zonder oorzaak”.

Omdat Christiaan Huygens  in zijn laatste tekst Cosmotheoros een filosofische positie inneemt die dicht bij Leibniz staat kunnen wij Voltaires Leibniz-parodie ook goed als satire op Huygens lezen, des te meer omdat Voltaire Huygens goed kende (link zie hieronder).

‘Het is bewezen: zei [Pangloss], ‘dat de dingen niet anders kunnen zijn dan ze zijn: want aangezien alles is gemaakt met een doel, is alles ook noodzakelijkerwijs gemaakt voor het beste doel. Let maar eens op: neuzen zijn gemaakt voor een bril, en daarom dragen we brillen. Benen zijn duidelijk bedoeld voor broekspijpen en daarom hebben we een broek aan. Stenen zijn er om gehouwen te worden en er kastelen van te maken, en daarom heeft Zijne Excellentie zo’n prachtig kasteel.

Inderdaad is het een feit dat Huygens in zijn Cosmotheoros een irritant teleologisch denken aanhangt, precies in de door Voltaire geparodieerde vorm. Huygens is in zijn laatste tekst net als Leibniz een grote criticus van Descartes en diens atoomtheorie. Huygens schrijft dat levende wezens voor een doel gemaakt zijn:

Eenig navolger van Demokrijt, of ook van Deskartes, mogt voorgeven, dat hy de dingen, die we op de Aarde, en in den Hemel beschouwen, zoo verre weet te verklaren, dat by niets anders dan ondeelbare deeltjes [Atoma], en haar beweging, daar toe nodig heeft; nogtans zal hy in de Kruiden en Dieren daar meê niet doorkomen, nogte van haren eersten opkomst iets waarschijnelijks bybrengen; nademaal het al te duidelijk blijkt, dat eenige zodanige dingen door een wilde en gevallige beweging van lichaamtjes [Vagus ac fortuitus corpusculorum motu] konden voortgebragt werden; als in welke men ziet dat alles treffelijk tot een zeker einde gepast en geschikt is, met de hoogste wijsheid, en uitgelezene kennisse van de wetten der natuur.”

 

Ook is Huygens afkomstig uit een voorname familie die met stadhouders en koning omging: net als Panloss bepaald geen revolutionair.

Op mijn vorige blog werd met irritatie gereageerd op de naam Leibniz, “Wat, Huygens luisterde naar Leibniz deze vreselijke domoor zoals wij sinds Voltaire weten???”

Zo simpel zit het alles niet, ook niet voor Voltaire.

Tenslotte is het beroemde boek van Voltaire een illustratie van het principe dat Leibniz en Huygens benoemden: rampen maken menselijke prestaties mogelijk en zichtbaar, in samenleving, literatuur en wetenschap…

Uitvoerig over Voltaire en Christiaan Huygens zie hier

Zie overigens ook mijn blogs over Voltaire en de islam:
http://passagenproject.com/blog/2007/09/08/het-beroep-op-voltaire/

http://passagenproject.com/blog/2007/03/16/paul-cliteur-voltaire-en-de-islam/

 

www.passagenproject.com

Tags: , , ,

8 Responses to “Natuurcatastrofen en filosofisch optimisme: Voltaire versus Leibniz en Christiaan Huygens”

  1. 'joost sr schreef:

    In de volle moderne werkelijkheid van een moderne ramp valt het denken van de drie grote mannen me ruw naief op de maag. Het gesuggereerde onaantastbare(ook het kritische) denken blijkt in een ramp zo verschrikkelijk aangevallen, dat het zich in eerste instantie finaal overvallen en ontredderd voelt. Mensen die steeds meer gewend zijn geraakt de wereld anders te denken, te veranderen en naar een toekomst te plannen zien zich ineens genoodzaakt alleen maar te redden wat er te redden valt, en dat nog vaak tevergeefs. Het denken naar toekomst komt abrupt tot stilstand en probeert wanhopig te overleven. Een wankelende mens probeert zijn evenwicht te bewaren en het woord “prestatie” komt niet eens meer bij hem op. Alleen hoop op toekomst blijkt dan ineens de wezenlijke basis voor eventueel toekomstige menselijke prestatie te zijn.

    Als theoloog erger ik me op eenzelfde manier aan het gemak waarmee christenen vaak een afschuwelijke kruisdood van Jezus wegpraten met een onnozel verrijzenisgeloof. De werkelijkheid van een “Mijn god, waarom heb je me verlaten” wordt in zijn desolate afgang en wanhopige hoop op toekomst weggemoffeld en tot een theologisch toneelspel met goede afloop gemaakt. Bij afgang, dood en rampen kan achteraf pas blijken dat voorafgaande levens met al hun prestaties zin hebben/hadden. Pas na de zondvloed en het geklungel met een ark komt de duif en de regenboog als uiteindelijke belofte voor toekomst met weer ruimte voor prestatie.

  2. Joke Mizée schreef:

    Huygens en Leibniz namen, zo schreef je eerder, Descartes op de hak vanwege diens geredeneer met de Franse slag.
    Waar Descartes’ enige axioma was ‘Ik denk dus ik besta’ (en dat was eigenlijk eerder een probleemstelling dan een oplossing) was dat van Leibniz ‘God is goed’. En als God goed is, d.w.z. almachtig en rechtvaardig enzo, dan kan het niet anders dan dat we in de best mogelijke wereld leven. Alles ‘streeft naar perfectie’ – en verdomd, Leibniz vond de Perfectie uit en het wàs zo! Je zou bijna denken dat hij 50 jaar vóór Descartes leefde ipv 50 jaar later, met zo’n onhoudbaar teleologisch-theologisch standpunt.

    Waar Descartes zich bezighield met de puzzel van de verhouding tussen lichaam en geest, was dit voor Leibniz een uitgemaakte zaak: het primaat lag bij de geest. Waarom, god only knows. Je hebt eerder gezegd dat je, qua mind-body debat, materialisten prefereert boven dualisten als Descartes – en ook een idealist als Leibniz heb je blijkbaar liever. Het ontgaat me compleet wat je tegen de dualistische positie hebt.

    Ook meende Leibniz dat alle kennis in alles en iedereen besloten lag. Je zou denken dat het dan allemaal wat sneller de goede kant op zou gaan. Je kan stellen dat rampen tot inzichten kunnen leiden, zoals je hier doet, maar dat is iets anders dan een ‘verheven doel’ dienen, zoals bij Leibniz. Alsof de aardbeving van Lissabon het waard was dat we er een boek van Voltaire aan overgehouden hebben, ipv er een toevallig bij-effect te zijn.

  3. Maria Trepp schreef:

    @Hoi Joke, nu dacht ik dat je liever over Candide wilde debatteren dan Leibniz/Descartes!
    Voor het Leibniz/Descartes debat wil ik eigenlijk eerst een betere startblog schrijven; ik neem dan in de nieuwe blog alle jouw eerdere reacties mee, en maak kopieën daarvan.
    “Waar Descartes zich bezighield met de puzzel van de verhouding tussen lichaam en geest, was dit voor Leibniz een uitgemaakte zaak: het primaat lag bij de geest.”
    Dat klopt niet. Meer hierover later. .. over een paar dagen.
    Maar het is erg leuk dat jij Descartes verdedigt.
    “Alsof de aardbeving van Lissabon het waard was dat we er een boek van Voltaire aan overgehouden hebben, ipv er een toevallig bij-effect te zijn.”
    Als algemeen principe is het wel degelijk waar wat Huygens en Leibniz zeggen, dat menselijk ongeluk een propeller en motor was en is voor kunst en wetenschap.
    Overigens zal de Japan-ramp mogelijk ook zeer grote gevolgen hebben voor de menselijke samenleving. Als kernkracht te riskant wordt hebben alle industrielanden een reusachtig probleem.
    @Joost veel dank, ik lees jouw opmerkingen met instemming. Ik had gisteren geen tijd maar ik zal in de tekst boven nog meer citaten opnemen uit Candide betreffende religie.
    “In de volle moderne werkelijkheid van een moderne ramp valt het denken van de drie grote mannen me ruw naïef op de maag”
    Deze teksten zijn geschreven een paar jaar na de ramp, niet een paar dagen na de ramp. Maar de impact voor het Europees denken was groot; geen filosoof of schrijver die zich niet met de aardbeving bezig hield!
    “Als theoloog erger ik me op eenzelfde manier aan het gemak waarmee christenen vaak een afschuwelijke kruisdood van Jezus wegpraten met een onnozel verrijzenisgeloof.”
    Ja precies, dat ergert mij ook enorm.

  4. Al mijmerend over rampen die mensen op geloofsvragen terugwerpen bedenk ik me dat God een geschrokken hoedje is en dat we dergelijke hoedjes vervolgens rationaliteit toeschrijven.
    De magie van die emotie verbloemt de triviale oorzaken. In Japan zijn dat naast de aardkorst aldaar de kennelijk onveilig gebouwde kerncentrales.
    In de 18e eeuw is de rationaliteit een Siamese tweeling, waarvan de wederhelft de schrik, angst, walging enz. bevat, die ons oude brein maar niet weet te onderscheiden van wat er feitelijk waarneembaar is!

    • Maria Trepp schreef:

      “In Japan zijn dat naast de aardkorst aldaar de kennelijk onveilig gebouwde kerncentrales.” Marius helemaal waar!
      Het noodlot is een antimoderne constructie.

      Nu is het de politiek die verantwoording moet dragen, niet God of het noodlot!!

  5. 'joost sr schreef:

    Maria, we moeten wel eerlijk toegeven dat natuurkrachten(en dat zijn geen goden noch noodlot!) ons nog steeds de baas kunnen zijn. Maar ze zullen ons nog leren kennen!

  6. Joke Mizée schreef:

    Ik moet ineens denken aan de serie The Science of Discworld die fantasy-auteur Terry Pratchett schreef met de wetenschappers Cohen en Stewart (om en om een hoofdstuk). In het fictie-gedeelte scheppen de tovenaars van Schijfwereld per ongeluk een ronde planeet. Ze kunnen die waarnemen, versneld door de tijd scrollen en zich er naartoe deporteren. Telkens als een diersoort een hoge beschaving heeft ontwikkeld moeten ze met lede ogen aanzien hoe die wordt weggevaagd door een langszeilende komeet. En daarom besluiten ze de mens een handje te helpen, opdat die bijtijds genoeg kennis ontwikkelt om te ontkomen (dmv een jakobsladder). In deel 3 dreigt alles mis te gaan doordat Darwin The Origin of Species niet heeft geschreven. Nou had het weinig gescheeld of Darwin was niet op reis gegaan met de Beagle, en toen-ie dan toch was uitgevaren werd de bemanning door een ontelbare reeks van plagen getroffen: storm, ziekte, revolutie, you name it. Op al die momenten moeten de tovenaars het schier onmogelijke doen om zijn huid te redden, omdat daar voor de mensheid alles vanaf hangt. Het verhaal dient als metafoor voor het evolutieproces, waarin ook alles aan een zijden draadje hangt, maar het is zo grappig dat het ook echt zo wàs.

  7. Joke Mizée schreef:

    Ik moet ineens denken aan de serie The Science of Discworld die fantasy-auteur Terry Pratchett schreef met de wetenschappers Cohen en Stewart (om en om een hoofdstuk). In het fictie-gedeelte scheppen de tovenaars van Schijfwereld per ongeluk een ronde planeet. Ze kunnen die waarnemen, versneld door de tijd scrollen en zich er naartoe deporteren. Telkens als een diersoort een hoge beschaving heeft ontwikkeld moeten ze met lede ogen aanzien hoe die wordt weggevaagd door een langszeilende komeet. En daarom besluiten ze de mens een handje te helpen, opdat die bijtijds genoeg kennis ontwikkelt om te ontkomen (dmv een jakobsladder). In deel 3 dreigt alles mis te gaan doordat Darwin The Origin of Species niet heeft geschreven. Nou had het weinig had gescheeld of Darwin was niet op reis gegaan met de Beagle en toen-ie dan toch was uitgevaren werd de bemanning door een ontelbare reeks van plagen getroffen: storm, ziekte, revolutie, you name it. Op al die momenten moeten de tovenaars het schier onmogelijke doen om zijn huid te redden, omdat daar voor de mensheid alles vanaf hangt. Het verhaal dient als metafoor voor het evolutieproces, waarin ook alles aan een zijden draadje hangt, maar het is zo grappig dat het ook echt zo wàs.

Leave a Reply



Recente berichten

Categorieën

Tags

Archief