Christiaan Huygens en de ringen van Saturnus

Vandaag 14-12-2010 staat een artikel in de NRC over nieuwe onderzoeksresultaten betreffende de ijsringen van Saturnus.

Ik houd al een tijdje bezig met Christiaan Huygens, zijn beschrijvingen van de Saturnus en zijn wetenschapsdichting Cosmotheoros. Ik heb in de laatste maanden een moderne geannoteerde Duitse vertaling gemaakt van de Cosmotheoros, en schrijf daar ook nog een uitgebreide inleiding bij.

Nu over het NRC artikel, dat aan een artikel op de site van Nature refereert: het gaat allemaal over het feit dat de ringen van Saturnus voor 90% uit ijsbrokken bestaan, die vermoedelijk afkomstig zijn van de ijsmantel van een ooit uit elkaar gebroken maan.

Grappig genoeg opent George Beekman, auteur van het NRC-artikel, met de zin:

“Ruim 350 jaar geleden zag Christiaan Huygens ze voor het eerst: de ringen van Saturnus.”

Beekman heeft blijkbaar noch Huygens zelf en zijn fascinerende en toegankelijke tekst over Saturnus gelezen (die niet alleen in het Latein en Frans maar ook in het Nederlands op internet te vinden is), noch de nieuwe leuke publicaties over Christiaan Huygens van de Leidse astrofysicus Vincent Icke (…tenminste als Beekman wil zeggen dat Huygens de eerste was, die de ringen zag…).

Huygens heeft de ring(en) van Saturnus namelijk niet ontdekt, maar deze als eerste correct beschreven.

Huygens zelf geeft in zijn hoofdstuk “De schijngestalten van Saturnus” (de volledige tekst staat op de site van de Universiteit Utrecht) een overzicht over de “monsterachtige” waarnemingen en de figuren van Saturnus die anderen, zoals Galilei, voor hem hebben gemaakt:

Christiaan Huygens: De schijngestalten van Saturnus (1659)

“Ik ga dus nu over tot het tweede deel van de Systema, waarin ik de reden geef voor de onbestendige en steeds wisselende vorm van Saturnus, en vervolgens ook aangeef in wat voor periode de afzonderlijke veranderingen plaatsvinden. Enkele daarvan die zich aan ons voordeden heb ik boven al uiteengezet, maar deze omvatten slechts een gedeelte van de periode. Om vast te stellen dat de volledige verscheidenheid aan verschijningen afhangt van de oorzaken die wij aanwijzen, zal het nodig zijn tevens waarnemingen van andere tijden te bestuderen, zoals ze in de afgelopen veertig jaar of langer door ettelijke mensen zijn gepubliceerd. Als ik echter al de vormen van Saturnus die zij voor onze ogen aftekenen bezie bevind ik ze zo veelvuldig en wonderlijk, dat als het er om gaat een hypothese op te stellen die van al die vormen rekenschap aflegt, naar mijn mening niemand in staat zou zijn er een te bedenken. Want voor dergelijke veelvuldige monsterachtige omzettingen valt geen enkele oorzaak aan te wijzen, tenzij dat het complete lichaam van Saturnus steeds weer een nieuwe vorm aanneemt, wat elke schijn van geloofwaardigheid mist. We moeten uit die waarnemingen dus een keuze maken en onderzoeken welke geloof verdienen, en welke integendeel als verdacht moeten worden verworpen. Nu hebben wij met onze kijkers de begeleider van Saturnus als eerste aan het licht gebracht [Huygens bedoelt de maan Titan die hij heeft ontdekt, M.T] en telkens als wij willen kunnen wij hem duidelijk ontwaren. Het lijkt ons daarom redelijk er bij het schiften van de waarnemingen van uit te gaan dat onze kijkers de voorkeur genieten boven die waarmee anderen, ook al waren ze dagelijks bezig met het waarnemen van Saturnus, niet in staat waren tot die ster door te dringen. Wanneer dus op hetzelfde tijdstip door onze kijker en de hunne verschillende schijngestalten werden vastgesteld, moeten onze waarnemingen aangaande de vorm van de planeet voor waarachtiger worden gehouden. De bijgevoegde tabel toont alle schijngestalten zoals wij ze uit de verschillende schrijvers hebben overgenomen.

De eerste van deze gedaanten is degene die Galilei optekende in 1610, waarin Saturnus drievoudig wordt gezien, met twee kleinere cirkeltjes aan beide kanten van een grotere. Ook vele anderen hebben deze gedaante gezien, of meenden in elk geval dat ze hem gezien hadden. Want als ze langere kijkers hadden gebruikt, voorzien van betere lenzen, zouden ze zonder twijfel in plaats van dit drievoudige bolvormige uiterlijk hetzelfde resultaat hebben verkregen dat wij, zoals wij zeiden, hebben gezien in 1655 en opnieuw op 13 oktober van het volgende jaar. Dat leiden wij immers daaruit af dat wanneer zich aan hen de twee flankerende bolletjes voordoen, onze kijkers ons in de lengte uitgestrekte armen vertonen. Zo gebeurde het in april en mei van datzelfde jaar 1655, toen die uit drie bollen samengestelde vorm werd waargenomen door Hevelius en Riccioli. Om duidelijker hard te maken dat ze het zo zagen vanwege de geringe grootte van de kijkers, hebben wij dit ook zelf beproefd en ondervonden dat telkens als wij Saturnus met een kortere kijker, van bijvoorbeeld vijf of zes voet, bekeken, in plaats van de genoemde armen twee bollen verschenen. Insgelijks toen hij deze schijngestalte in 1658 weer had aangenomen.”

Huygens gaat dan door met het bespreken van de verschillende schijngestalten die anderen hebben waargenomen en legt dan “de ware gestalte” van Saturnus uit. Saturnus heeft een ring om zich heen, die vanuit verschillende hoeken wordt gezien en dus in verschillende schijngestalten en vormen wordt waargenomen.

ware gestalt saturnus christiaan hygens Christiaan Huygens en de ringen van Saturnus

Christiaan Huygens, De ware gestalte van Saturnus

Vervolgens legt Huygens in tekst en beeld uit hoe Saturnus staat ten opzichte van de aarde tijdens zijn omloop om de zon, en hoe hij daarbij uitziet.

schijngestalten saturnus verklaring christiaan huygens Christiaan Huygens en de ringen van Saturnus

De schijngestalten van Saturnus verklaard door Christiaan Huygens

In het centrum van de afbeelding staat de zon, daaromheen draait de aarde, en daaromheen draait Saturnus. De buitenste ring laat de schijngestalten van elke positie zien: maximale opening van de ring op de punten A en C; en Saturnus schijnbaar zonder ring in de punten B en D, als men vanuit aarde de zijkant van de ring ziet. Waarom de ring dan helemaal verdwijnt, en niet tenminste een heel klein beetje zichtbaar is, daarover werd hevig gestreden. Hierover volgt een nieuwe blog.

Huygens schrijft in de tekst hierboven zijn eigen betere verklaring van de ring toe aan zijn betere kijker, maar Vincent Icke is in zijn boekjes over Huygens van mening dat Huygens geen betere telescoop had dan anderen, en alleen door zijn superieur theoretisch begrip de ringen beter kon waarnemen.

Christiaan Huygens en zijn Cosmotheoros

Der Cosmotheoros von Christiaan Huygens: moderne deutsche Version mit Einleitung

Tags: george beekman, ring, ringen, saturnus, systema saturnium, vincent icke

maria trepp Dec 14

Astronomie, Christiaan Huygens

17 Responses to “Christiaan Huygens en de ringen van Saturnus”

Ina Dijstelberge says:

14/12/2010 at 20:51

Geweldig, ga de serie zeker volgen.

Reply
StadsfotograafVelsen says:

15/12/2010 at 01:04

O wat fijn dat je aandacht besteedt aan Christiaan Huygens,
temidden van de bulderende onzin op dit blog!
Heb een jaar of 20 geleden dat liefdevolle boek over hem, Titan kan niet slapen gelezen.
Ken je het tegeltableau van hem in de Leidsestraat, waarop hij staart naar een slinger?
Dat was een bijzondere tijd waarin hij leefde, toen huis-, tuin- en keukengeleerden nog wereldontdekkingen konden doen!

Reply
J de Kat says:

15/12/2010 at 01:24

"… zijn tegenstanders."
Kwartje wedden dat je Bolkestein daartussen zult vinden.
Met "overlegen" bedoel je, neem ik aan, "beter" of "superieur".
De stelling van Icke is bepaald niet gedurfd. Aan de tekeningetjes kun je zien dat het scheidend vermogen van Huygens’ kijker matig was. Het lenzenglas was toen weinig meer dan vensterglas nu. Troebel als slootwater, vergeleken met het glas van nu.

Reply
Maria Trepp says:

15/12/2010 at 09:38

Ha, kijk, ik heb zelfs reacties!!!
Nadat ik jarenlang met thema’s heb geblogd die heel veel lezers trekken en ook naar jaren van activisme, sta ik mezelf nu een bepaalde mate van escapisme toe.
Ik houd erg van de 17e eeuw, en van wetenschapsgeschiedenis.
@Groet Ina, ik kijk ook bij jou.
@Stadsfotograaf, dank. “Titan kan niet slapen” is aan de ene kant een goed en uitgebreid boek maar aan de andere kant ook sentimenteel psychologiserend, en daar houd ik niet van. Ook vind ik de vraag of Huygens nou eens verliefd was, en zo ja op wie, van ondergeschikte betekenis. Beter zijn de boeken van Icke en van Vermij.
@J de kat, groeten van Shima, kijk maar hoe verliefd ze is op mijn hond http://nicoallegro.blogspot.com/
Hehehe nee Bolkestein kommen we niet tegen in mijn Huygens verhaal, de inquisitie en de domheid daarentegen wel!!
Dank voor taalcorrectie, mijn Nederlands gaat achteruit nu ik zo veel in het Duits schrijf.
Icke heeft het uitgebreid over de slechte lenzen van Huygens, en hij heeft in zijn boekje van 2005 ook een plaatje gemaakt waar hij de beeldkwaliteit van 17e eeuw heeft nagebotst.

Reply
Robert Kruzdlo says:

15/12/2010 at 10:52

Mooi blog Maria…een goede kijker heb je.

Reply
George Knight says:

15/12/2010 at 13:39

@Maria
Schijngestalten, een onderwerp dat natuurlijk op je weg moest komen. Het moest zo zijn.

Reply
Joke Mizée says:

15/12/2010 at 15:37

Weet je ook in hoeverre Huygens doorhad dat het slingerprincipe samenhangt met de kosmos?

Reply
Maria Trepp says:

15/12/2010 at 18:33

@Robert dank en groeten
@George, wat een geestige reactie. Hartstikke goed.
Schijngestalten van de Venus behandelt Huygens ook, al heeft hij deze niet ontdekt (dat deed Galilei al.
Ik zal een blog aan wijden aan de schijngestalte van de Venus in mijn reeks!! En ook aan de schijngestalte van de aarde, die Huygens ook beschrijft.
@Joke het slingerprincipe is duidelijk en mijn bekend zowel uit het nieuwste boekje van Icke alsook uit Huygens’ eigen schriften ( het slingerboekje is vertaald in keurig leesbaar Duits, dat hoef ik dus niet meer te doen). Maar het staat me nu zo een twee drie niet bij hoe cosmos en slinger voor Huygens bij elkaar horen. Huygens noemt bijna alle zijn eigen schriften in zijn Cosmotheoros, ook zijn “slingeruurwerk” natuurlijk. Dat wel. Maar hij legt volgens mij geen verbinding tussen slinger en cosmos. Ik kijk het nog na.

Reply
Joke Mizée says:

15/12/2010 at 19:04

Dat is uitgewerkt door J.B.L. Foucault. In het Huygensgebouw in Nijmegen hangt een Slinger van Foucault: http://www.ru.nl/fnwi/over_de_faculteit/over_het/slinger_van_foucault/.
Heike Kamerlingh Onnes blijkt op dit onderwerp te zijn gepromoveerd. Wat is de wereld toch klein.

In de gelijknamige roman(!) van Umberto Eco vond ik:
"It is no coincidence that Salomon de Caus, the Rosicrucians’ man, writes for Richelieu a treatise on solar clocks. And afterward, from Galileo on, there is furious research devoted to pendulums. The pretext is to figure out how to use them for determining longitudes, but in 1681, when Huygens discovers that a pendulum accurate in Paris is slow in Cayenne, he immediately realizes that this discrepancy is due to the variation in centrifugal force caused by the rotation of the earth. And after he publishes his Horologium Oscillatorium, in which he elaborates on Galileo’s intuitions about the pendulum, who summons him to Paris? Colbert, the same man who summons to Paris Salomon de Caus to work on the tunnels beneath the city!"

Reply
J de Kat says:

15/12/2010 at 19:17

Shima toont een hartelijkheid die haar moeder kennelijk aan al haar kinderen heeft overgedragen. Verliefd? Gaat me te ver, maar haar broer Doedel leeft nu al ruim een jaar buiten, samen met een andere jongen die hem zeer bewust is komen halen. Doedel is hier outcast, maar staat nu elke dag om half acht ‘s ochtends voor de keukendeur van twee menselijke homo’s te schreeuwen dat het tijd is voor zijn eten.

Reply
Maria Trepp says:

15/12/2010 at 19:26

Doedel, dat is toch degene die ooit hier was komen kijken?? Toen al een energieke jongen.

Verliefd, geloof me.
Eerst was Nicky veel meer aan haar geïnteresseerd dan zij in hem, maar inmiddels is het omgedraaid. Ze komt binnen, ga languit voor zijn neus liggen op haar rug en roept: “Lik me van top tot teen!!!” En meneer gehoorzaamt. Na een tijdje krijgt hij er dan toch van langs, want ze is een beetje SM.

Ik zou eigenlijk nog weer een kleintje erbij willen nemen, maar het is niet slim, en het chaos is nu al groot, plus de tijd die ik aan ze `kwijt`ben.

Reply
J de Kat says:

15/12/2010 at 20:42

Nee, dat was Jip, de tweelingbroer van Shima. Doedel is effen grijs. Een groot deel van zijn wedervaren kun je vinden op het vkblog van Fi de kat.
Misschien wil Jip wel bij je wonen. Hij mist met Doedel een sparring partner. Zijn vrouwelijke huisgenoten zijn niet zo dol op zijn "avances", want hij is een kop groter dan zij. (Geen serieus aanbod, want Jip voelt zich hier opperbest.)

Reply
Blew says:

15/12/2010 at 20:43

Wat een geweldig blog! Dank Maria, goed om je weer zulk mooi werk te zien afleveren. Schijngestalten is ook een prachtig woord, dubbelzinnig bijna, wat er is en wat je kunt zien. Bij dit soort onderwerpen besef ik hoe dom ik ben en hoe onwetend. Heel benieuwd naar de volgende afleveringen!

Reply
Maria Trepp says:

15/12/2010 at 20:50

Hoi Blew, mijn hart wordt warm van je woorden.
Ik ben er net NIET in geslaagd de volgende aflevering te schrijven. Ik wilde het hebben over Huygens´Saturnusborgers`, en hun perspectief op de ring vanuit de planet. Maar dat wordt wel erg veel werk.

Ik kijk er morgen weer naar.

J de Kat ik heb een tijd geleden naar je blog gekeken en toen had je alles weggehaald!!!
Gelukkig geen serieus aanbod met Jip, ik zou hem zo nemen.

Reply
martin says:

16/12/2010 at 14:59

Maria voordat dit blog verdween mistte ik je. Gelukkig klopt wat ik dacht: die gaat niet weg, een veel te mooie plek hier.

Het is niet alleen een mooie aanvulling op een krantenartikel, maar ook een kritiek op de manier van werken. "Ik ben er al een tijdje mee bezig," schrijf je en die arme journalist moet een paar van die stukken per week schrijven als hij in vaste dienst zijn baas tevreden moet houden en nog meer als hij of zij FTP’er is.

Dat kan eigenlijk niet. Dat levert snelle stukjes op met voor het oog van de deskundige slordigheidjes. Ik vind vaak bijzonder knap wat een journalist kan in korte tijd, maar ook bedrevenheid kan de tijd niet doen stilstaan.

Reply
Maria Trepp says:

16/12/2010 at 16:29

@Hoi Martin, wat ben ik blij met je warme woorden.
Overigens bedoel je waarschijnlijk “voordat die blog verscheen” niet “verdween”.
Ik had al een tijdje aangekondigd met blogs te komen over een nieuw thema uit de 17e eeuw. Eigenlijk is het nu nog steeds te vroeg, omdat ik nog midden in het schrijven van mijn Duitse tekst zit. Maar het was erg leuk om nu op het artikel in te haken. Overigens ga ik vanavond het bovenstaande blog nog uitbreiden, en daarna kom ik de volgende dagen en weken met meer Huygens.
Ik ben blij verrast hoe open jullie blijken te staan voor zo’n afgelegen thema in tijd en ruimte! Wat je over journalisten zegt klopt, al weet die George Beekman natuurlijk duizend keer meer dan ik over astronomie-(geschiedenis).

@Joke heel veel dank, ik had je antwoord over het hoofd gezien en een eigen onafhankelijk antwoord geschreven, dat luidt:

… op de vraag over het verband tussen de slinger en de kosmos bij Huygens: zijn slingeruurwerk was natuurlijk een belangrijk hulpmiddel voor nauwkeurige astronomische tijdmeting…

Reply
biopsychica says:

17/12/2010 at 10:58

… up relative any moonspeed (rings) down realistic some strange planetlight (core) charm every universal matter (atmosphere) top realize none starring bottom. Te lezen op biopsychica door Albert Marinus te googlen in al 27 landen …

Reply