Wetenschap Kunst Politiek

Susan Neiman over realisme en idealisme, over Kant en over Edmund Burke

22 comments

Evelien Tonkens schrijft over Susan Neiman, wiens boek “Morele helderheid” ik met veel interesse heb gelezen en in mijn Burke-Stichting-documentatie heb gebruikt.

Ik citeer uit mijn hoofdstuk over “realisme”:

Het Wilderiaanse Nieuw-realisme met zijn wortels bij Wilders-peetvader Bolkestein is in feite een hobbesiaans realisme. De wereld wordt beschouwd als het toneel van een niet-aflatende strijd om  macht.[1] Volgens Hobbes is  de mens van  nature niet geneigd  tot het goede (altruïsme en samenwerking), maar eerder tot het kwade (egoïsme en machtsstrijd).

“Realistisch” is een hobbesiaanse houding inzoverre als ervan uit wordt gegaan dat de wereld, en de vijandige menselijke verhou­dingen daarin, op dit fundamentele niveau niet te veranderen is.

In de ogen van Susan Neiman is het hobbeaans realisme gevaarlijk omdat het de mens als een hopeloos geval ziet, dat je maar het beste zo strak mogelijk aan banden kunt leggen. De ‘oorlog van allen tegen allen’, die volgens Hobbes de natuurlijk staat van de mens verbeeldt, doet Neiman af als bovenmatig zwartgallig.
“De notie dat de mens van nature goed is, mag onzinnig zijn, het tegenovergestelde is net zo goed niet waar. Mensen zijn in staat tot onbaatzuchtige handelingen ten dienste van hun medemensen; sommige zetten daarbij zelfs hun leven op het spel. Dat zijn de morele helden die wij volgens Neiman nodig hebben, de voorbeelden die ons eigen idealisme vorm kunnen geven. Die helden zijn geen supermensen; ze zijn feilbaar, soms zwak en altijd heel erg menselijk.” NRC 2-1- 2009.

In haar boek “Morele helderheid” stelt Neiman betreffende het neoconservatieve “realisme”, dat conservatieven aan een overdaad van mogelijke metafysica’s lijden en een slingerpad bewande­len tussen een realisme dat de slechtste kanten van menselijke en ande­re naturen als ankerpunten neemt, en een idealisme dat blind is voor al­les behalve de weerspiegelingen van zijn eigen dromen (p 129).

Neiman beschrijft ook het realisme van Edmund Burke dat volgens haar typisch is voor het conservatief realisme:

“Zoals de meeste conservatieven maakt Burke gebruik van de retorische kunstgreep om zijn visie niet zozeer als een visie maar als een mix van gezond verstand en nuchtere observatie te presenteren. Ideeën en ideo­logieën zijn iets voor progressieven; conservatieven zijn simpelweg re­alisten die zich tevreden stellen met erop te wijzen hoe de wereld nu eenmaal in elkaar steekt. Het genoegen waarmee Burke de ‘bazelaars en avonturiers’ belachelijk maakt, verbergt op effectieve wijze dat zijn po­sitie eveneens stoelt op een specifieke en invloedrijke metafysica met haar eigen karakteristieke opvatting over de menselijke natuur.” ( p 137)

Neiman is Kant-specialiste en zij voert Kant aan tegen Burkiaanse nieuw-realisten:

“Een jaar nadat Burkes boek over revolutie was verschenen, publiceer­de Kant zijn antwoord in een pamflet genaamd ‘Over de gemeenplaats: dat kan in theorie wel juist zijn, maar deugt niet voor de praktijk’. (….) Kant schreef dat conservatieven zoals Burke karig zijn met hun ar­gumentatie maar scheutig met hun ‘voorname hooghartige toon’. Ze menen ermee te kunnen volstaan radicale standpunten te bespotten zonder die van henzelf te bevragen. Erger nog is dat ze niet opmerken in welke mate onze ervaring is geconstrueerd – en vaak opzettelijk – ter be­stendiging van een maatschappelijk systeem dat precies die mensen be­gunstigt die het als onvermijdelijk bestempelen. ` (p 137)

Net als Boukje Prins (“Voorbij de onschuld”) en met Kant zegt Neiman, dat de sociale werkelijkheid niets is is dat onafhankelijk van de mens bestaat, maar gemaakt wordt:
“Van nog groter belang is dat degenen die zichzelf realist noemen op verschillende manieren over het hoofd zien dat je de werkelijkheid op meer dan één manier kunt bezien. je visie op de werkelijkheid bepaalt je visie op wat je in die werkelijkheid tot stand kunt brengen.”( p 138)

Neiman pleit met Kant voor een idealisme dat de spanning tussen ideal en werkelijkheid vasthoudt. Zij keert zich zowel tegen plat realisme alsook tegen puur idealisme. Zij pleit voor een leven tussen ideaal en werkelijkheid, waarbij de werkelijkheid niet simpel kan worden waargenomen, omdat mensen de werkelijkheid altijd “door een bril” zien, en waar ook de idelaen niet makkelikk bereikbaar zijn (zoals de neoconservatieve nationalistisch-populistische idalen) maar geduld en een grote tolerantie voor frustraties eisen.



[1] Vgl het hobbesiaans realisme bij G.W. Bush, zie Rob Wijnberg, Nietzsche & Kant lezen de krant, p 92 ff; Susan Neiman, Morele helderheid.

Tags: , , , , , , ,

22 Responses to “Susan Neiman over realisme en idealisme, over Kant en over Edmund Burke”

  1. Ruud Zweistra schreef:

    Avatar van Ruud Zweistra
    Morele helderheid? Die beledigende en vervloekende moslims terug naar hun eigen land!

  2. de_rookvogelwachter schreef:

    Avatar van de_rookvogelwachter
    Met plezier weer eens een inhoudelijk interessante bijdrage gelezen!
    Blijkens je laatste alinea kiest ook Neiman dus voor relativisme en de aloude ‘gulden middenweg’.

  3. Bas schreef:

    Avatar van Bas
    Maria: Ik weet het niet hoor. Ik zal mijn buurman eens vragen of hij ooit over hobbes burkas kanten heeft gehoord.

  4. Blew schreef:

    Avatar van Blew
    Helder! 😉

  5. martin schreef:

    Avatar van martin
    Maria het sluit toch ook aardig aan op de onderstroom
    in mijn stukje over China. Bedankt voor je theoretische kennis.

  6. Ina Dijstelberge schreef:

    Avatar van Ina Dijstelberge
    Met genoegen gelezen Maria. En wat een duidelijke lijnen toont dit weer.

  7. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp
    Dank vrienden.

    Het hoofdstuk over nieuw-realisme is uiterst belangrijk, en ik zal nog een vervolgblog maken met het belangrijke werk dat Baukje Prins heeft verzet. Zij schreef in "De onschuld voorbij" over het nieuw-realisme van Bolkestein (Wilders was toen in 2004 nog relatief rustig bij de VVD) , maar alles wat zij over Bolkestein schrijft klopt exact op Wilders.

    @Rookvogelwachter: "Blijkens je laatste alinea kiest ook Neiman dus voor relativisme en de aloude ‘gulden middenweg’.

    Nee, zij kiest voor de SPANNING tussen ideaal en werkelijkheid, dat is iets anders en veel interessanteres!!!!!

  8. Ruud Zweistra schreef:

    Avatar van Ruud Zweistra
    Hoeveel engelen, zei je nu, Maria?

  9. joost tibosch sr schreef:

    Avatar van joost tibosch sr
    Zelfs bij goede bouwtekeningen blijven sommigen hardnekkig de sloophamer uit hun gereedschapskist halen..

  10. Robert schreef:

    Avatar van Robert
    Mooi stuk helder…

    Groet Robert

  11. Robert schreef:

    Avatar van Robert
    De mens is het enige schepsel wat opgevoed moet worden (tot hier Kant), en dat daarover verschillende meningen over bestaan wil alleen maar zeggen dat het met die opvoeding slecht gesteld is. (Zie Kant vi 697)

    Een mens wil opvoeden en met dat opvoeden zal het wel een tijdje door gaan. Dat de biologie, natuur of neurologie daarbij een handje helpt is mooi meegenomen. Een mens die goed is opgevoed zal er de vruchten van plukken. De wereld zal er de vruchten van plukken.

    Maar de beste opvoeding moet nog komen. De mens is een lelijk kind, gedrocht nog niet uit ontwikkeld…, dat misschien nog mooi kan worden.

    Groetjes Robert

  12. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp
    Hier en daar zie ik mooie kinderen bijvoorbeeld de mijne.

  13. Robert schreef:

    Avatar van Robert
    O Maria ik had nog wat geredigeerd en je antwoord was er al.

    Ja, dat kun je zeggen maar langzaam aan, als ze ouder worden zul je hier en daar toch nog wat barstjes zien. Ik zie ze bij mijn kinderen ook. Maar och we zijn nog lang niet klaar.

    Groet

    Ik maak op mijn blog ook al iets van broddelwerk…

  14. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp
    Robert, mijn kinderen waren heel veel ziek en heel moeilijk in hun kinder- en tienerjaren, en ook nog in de studententijd… het is nu beter dan ooit.
    Ze blijven wel natuurlijk mensen

  15. Robert schreef:

    Avatar van Robert
    Dank voor je uitleg Maria. Ik had ook een ziek kind, verlamd etc etc. Doof. En nu staat ze voor de klas.

    Och ieder huisje zijn kruisje …, klopt wel hé.

    Robert

  16. martin schreef:

    Avatar van martin
    Maria ik heb een poging gedaan om de verschillende
    posities en de spanning die er tussen is weer te geven.

  17. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp
    ik kijk nog eens …

  18. Frans Gerard schreef:

    Avatar van Frans Gerard
    Beste Maria,

    Ik heb lang gezwegen op je blogspot. Wel kijk ik regelmatig wat er voor nieuws is.
    Als echte Kantiaanse "brillendrager" ben ik maanden bij mijzelf te rade gegaan.
    Wat ben ik ? Conservatief of progressief, realist of idealist of gewoon 1 van de miljarden nog levende "brillendragers" met een oogwaal (bijziend) ?. En vooral waarom ontdekte in Sloterdijks werk niet die optimistische klanken die jij er in ontdekt hebt ?

    De passages van Neiman, hierboven door jou aangehaald, hebben mij aanleiding gegeven weer iets te posten.
    Geloof het of niet deze tekst komt uit "verhalen" die ik mijzelf vertel op mijn eigen (niet publiekelijk toengankelijke) blogspot en die dus los van wat Neiman ten berde brengt tot stand zijn gekomen.
    Ze geven echter wel goed weer waar ik "filosofisch" op dit moment in mijn leven sta.

    De volgende citaten slaan op de essentie van mijn huidige denken.

    "Het meeste van wat er in het leven door mensen gezegd wordt is het niet waard om langer dan een tel te worden herinnerd.
    Het geschrevene daarentegen heeft de neiging taaier te zijn dan het gesprokene en kan nog ontelbare ogenblikken later als een boemerang op de schrijver afkomen.

    De wereld van het beeld met (gesproken) tekst is voor mij een gedrocht, een hybride die als een verradelijk slissende slang ons niet alleen kan confronteren met wat wij eens gezegd hebben ( en inmiddels grondig vergeten zijn) maar –na jaren- tovert het beeld ons ook nog eens een mens voor ogen die we allang niet meer (willen) zijn.

    Beelden met tekst horen in digitale albums te worden opgeslagen waarin wij alleen op de momenten dat wij er zelf behoefte aan hebben kunnen browsen.
    Ik raad het niemand aan. De teleurstelling is bitter.
    Om die reden alleen al ben ik een buitenaards wezen in dit aardse digitale tijdperk.

    Grote schrijvers of mensen die zichzelf zo weten te presenteren zijn bouwers aan een ideële wereld, het zijn de zijderupsen onder de aapmensen. Ze hebben de glanzende aantrekkelijkheid van hun product, de zijdezachte, wondermooi gekleurde woordenweefsels.

    Zo ben ik niet. Ik ben een cynicus, een bitter in zichzelf en de medemens teleurgestelde, die het door hem geschrevene niet op een eigen ideeënwereld terugvoert, maar op zijn cynisme.
    Alleen soms word ik geroerd door de ondoorzichtige doorlaatlbaarheid van een gedicht.
    Dan paart het mooie ook aan het basale van het menszijn.

    Maar teveel ideeënbouwers bewegen zich maar al te graag door de plakkerige, duistere gangen van de menselijke ingewanden.
    Van mooi is dan nauwelijks sprake meer. Van duistere fascinaties veel meer.
    In tijden dat deze geestelijke grotbewoners tot leven komen wordt de aarde een hel voor heel veel anderen.

    Het is dan ook met tegenzin, soms zelfs uitgesproken walging, dat ik iets aan het papier of de monitor toevertrouw.
    Maar ons allen –dus ook mij- drijft het instinct om te overleven, ook in het geschreven woord.

    En door jarenlange ervaring gevormd ga ik niet meer tegen mijn instincten in zolang ze maar niet ten doel hebben de belangen van mijn omgeving te schaden.
    Ook al klinkt het als een contradictio in terminis, ik ga bewust niet tegen mijn diepste instincten in. Wat heet, mijn geweten is mijn basisinstinct geworden, waarop ik mij roekeloos oriënteer.

    Immers aap op twee benen die wij zijn moeten we tot onze laatste levensdagen het stigma van een door zijn instincten gedreven natuurlijk schepsel met ons meedragen. Dan is het geweten niet het minste onder de menselijke instincten. Het is een innerlijk ervaringsgegeven. “Ich habe es immer gewusst”.

    Sommigen zouden dat idealen noemen. Dat laatste woord suggereert voor mij teveel menselijke zelfredzaamheid. Daar geloof ik niet echt in.

    Ik geloof daarentegen vast dat de menselijke cultuur -tijdsgebonden als zij is- vooral bepaald wordt door de -door de mens georganiseerde- economische omstandigheden en de stand van de -door de mens ontworpen- technologie, rampen (als oorlogen, grote natuurrampen) met hun samenlevingontwrichtende werking even daargelaten.

    Godsdienst -die meer is dan rituele lippendienst- is voorbehouden aan die zeldzame individuen die hun materiële conditionering daadwerkelijk weten te overstijgen. Hen zie ik als de echte "heiligen; zij weten zichzelf op te tillen tot hun "goddelijke" roeping." De grote massa simpele zielen is per definitie "onheilig".
    Dat is mijn "Kantiaanse bril" waarmee ik de doorlopende strijd tussen kwaad (de massa) en goed (de "heilige" enkeling) bezie. (N.B. . Die inzichten voer ik terug op het theologische begrip "Vorgriff" in de evolutie. In veel blijk ik -onbewust ?- het denken van de paleontoloog-theoloog Teilhard de Chardin te volgen. In zijn visie zijn wij pas allen "heilgen van de laatste dagen" als het doel van de evolutie: de volle participatie in de universelijke menselijkheid) zal zijn bereikt. Voor TdC geen ideaal, maar een -in de evolutie- werkzame reele kracht. Ik denk ook dat deze visie niet-Hobbiaans is in zijn essentie; alleen het optimistisch eindbeeld ligt nog erg ver van ons vandaan, terwijl Sloterdijk in zijn kynistische visie het "nu" al met veel onbeschaamde blijdschap en woeste vrolijkheid beleeft).

    Maar ik vind dat misschien wel omdat ik geen ideeënbouwer ben, wel een dromer.
    De droom immers is een venster op wat of wie we zouden kunnen zijn als we uit puur (onder)bewustzijn zouden kunnen putten.
    Als we voor het geweten geen levenservaring nodig zouden hebben, maar het pure menszijn als universele, directe bron zouden kunnen aanboren.
    De droom van een universeel humane mensheid in plaats van een wereld waar de ene mens een wolf is voor de andere.

    Dromen zijn een pure vorm van weten, van geweten.
    Maar ook in dromen moeten we soms afrekenen met de Darwiniaanse aap in ons.
    Daarom zijn sommige dromen een openbaring van de verschrikkingen die we in onze strijd om het bestaan moeten voeren met onszelf, maar vooral met andere levende wezens en de wereld om ons heen.
    De binnenwereld botst ook in dromen op onvoorstelbaar harde wijze met de buitenwereld".

    Tot zover wat citaten uit mijn "verhalen" (met de werktitel "Nostalgie").
    Ik dacht zo dat deze gedachten als wat kanntekeningen goed passen bij wat Neiman -al analyserend- opwerpt.

  19. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp
    Veel dank Frans voor jouw bijdrage die helas veel te complex is als daar ik daar nu op zou kunnen antwoorden…

    Je stelt ideaal gelijk met godsdienst, maar dat heeft Kant niet gedaan, en je maakt een problematisch onderscheid tussen heilig/onheilig waar ik het niet met eens ben.

    Desalniettemin: veel dank voor een bijdrage die diep uit de ziel komt.

  20. Frans Gerard schreef:

    Avatar van Frans Gerard
    Hoi Maria,

    Met enig doordenken zul je merken dat godsdienst in mijn benadering niet het traditionele beeld van een persoonlijke God vooronderstelt. Het is een passage uit een "verhaal" aan mijzelf.

    In de optiek van TdC is godsdienst trouw zijn aan een "ingeschapen" roeping ("Vorgriff") om volledig bewust mens te worden als onlosmakelijk deel van een universeel verbonden mensheid. Van apengroep, via mensenstam en natie tot wereldbevolking, zo gezegd .

    Een roeping die voorgegeven zou zijn in de evolutie zelf ("Vorgriff").
    De huidige fase van globalisering is in de kern een geografische schaalvergroting om economische redenen, maar 1 die tegelijkertijd mensen overal op deze aardkloot een KANS biedt om zich verder mondiaal te verenigen rond algemeen gedeelde -humane- basiswaarden.
    Daar kunnen o.a. boeddhisten (geen persoonlijke Godsbeeld), moslims en christenen (wel een persoonlijke God) en agnosten (ik ken geen God) net zo goed aan meedoen als de door jou eerder behandelde niet-fundamentalistische atheisten , wiens namen ik even kwijt ben (dit is geen exclusieve opsomming). Een stamgeorienteerde moderne (en politiek rechtse ?) atheist als Dawkins veel en veel minder.

    Al deze vormen van "positief" gods(on)geloof (itt bijv het "negatieve" nu zo populaire culturele christendom, een schoolvoorbeeld van culturele mimicry) zijn tijdelijke vormen van denken en beleven op weg naar het uiteindelijk doel van de evolutie: de universele mensheid.
    In dat licht zijn de Boeddha, Jezus en Mohammed te zien als "heilige" enkelingen.

    Ik heb PS daartegenover geplaatst als unieke, maar ook zeer tijdgebonden beschrijver van de huidige postmoderne en posthumanistische (de Frankfurte Schule voorbij) ervaringswerkelijkheid.

    Maar hij komt daar m.i. niet echt verder mee. I.t.t. TdC.
    PS stelt ergens nadrukkelijk dat er GEEN nieuw kosmoplitisme ontstaat uit "zijn" ontwikkeling naar "bellen", maar eerder regionalisme. Dat komt omdat hij zo’n nadruk legt op het unieke van lokalisering, de enige plek waar werkelijkheid echt beleefd zou kunnen worden.

    In de optiek van TdC zou dat een vorm van regressie in de evolutie zijn. In mijn optiek: zelfs reactionisme ! (Is dat de reden dat sommige reactionairen menen in hem een bondgenoot te zien ?). Omdat hij zich daarmee neerlegt bij een groeiende feitelijkheid (het individu dat zich meer en meer in zichzelf en zijn directe omgeving opsluit tbv zijn identiteitsbescherming en het "vrolijke" leven. Zie o.a. de PvdA-er Tang met zijn geluksthema’s vandaag o.a. op Dejoop.nl) en het universele humane ideaal daarbij uit het oog verliest, waar TdC juist zo op hamert.
    Je zou met recht -in mijn optiek- PS ook een nieuwe, niet somber-Hobbiaanse, maar vrolijk kynetische- realist kunnen noemen

    Als de evolutie van de mens nu zou eindigen in de hernieuwde beleving en "heiliging" van de "stam" en de "plek" (Bolkestein, Wilders) heeft zij m.i. gefaald !
    Dat is uiteraard geen wetenschappelijke, maar een ideele uitspraak van mij persoonlijk.

    Wat de rol van de massa (afremmen verandering bijv. reactie deel traditionele achterban op globalisering, immigratie, integratie en algemene basisfilosofie PVV) betreft die ik "onheilig" noem, nou ja daar geloof ikzelf heilig in.

    Echte verandering komt van enkelingen die door een "heilig vuur" worden gedreven. Niet van machtshongerige, narcistische manipulanten van de "onheilige" massa noch van tijd- en plekgebonden kynisten.
    Die door "een heilig vuur gedrevenen" noem ik -als zij de groei naar de volle humaniteit daarmee bevorderen- "heilig". Niet voor niets is in dat licht de rol van de profeet Mohammed problematisch, al geeft Karen Armstrong sterke aanwijzingen waarom Mohammed in zijn krijgszuchtige, stammengedomineerde tijd en regio wel degelijk spirituele vooruitgang heeft gebracht. Een stap vooruit voor de hele mensheid.

    Tot zover enige verduidelijkingen op de eerder geciteerde passages uit mijn "verhaal".

    Dank voor je reactie en blijf doorgaan met je mooie blok dat ik -ook al ben ik geen echte kunstminnaar- met plezier ook om haar visuele schoonheid bezoek.

  21. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp
    Wat je schrijft klinkt als of het nieuwe boek van Karen Armstrong iets is voor jou, meer nog dan Susan Neiman…

Leave a Reply



Recente berichten

Categorieën

Tags

Archief