Wetenschap Kunst Politiek

De melancholieke engel van de tijd/Erwin Mortier Godenslaap

22 comments

De prachtige roman van Erwin Mortier “Godenslaap” is een fantastische reflectie op de geschiedenis, op het herinneren en op het schrijfproces zelf.
 
De titelillustratie is in feite een illustratie van de tekst op pagina 142:
 
 
“[…] Toen vlamde, in het uiterste noorden, tegen de kust aan, min of meer op de plek waar mijn vader ons als kind had aangewezen waar Nieuwpoort moest liggen, ineens een rode gloed op uit de nevel. De mistbanken weerkaatsten dat geflakker, dat bijna meteen weer doofde.[..]
‘Lichtkogels,’zei iemand. ‘Ze steken boven de linies lichtkogels af.’ “

  
Uit Godenslaap (vijfde pagina van het verhaal, dat geschreven is uit het perspectief van een oude vrouw):
 
“’De engel van de tijd heeft me al meegenomen,’ zeg ik te­gen Rachida, de verzorgster, wanneer ze me ’s ochtends uit bed helpt. Ik zeg het om haar te zien lachen. ‘Je kent de engel van de tijd toch? Hij zou de engel van de wraak kunnen zijn of de engel der victorie. Maar hij is ook de engel van de slaap en de Melancholie van Dürer.’
‘Ja, mevrouw Helena. Uw engelen zijn ingewikkeld.’  ( p 11)
 
De engel van de tijd, dat is de engel van de melancholieke kunstfilosoof Walter Benjamin, die een schilderij van Paul Klee bezat, Angelus Novus.
Hij schrijft erover (ik heb nog geen vertaling gevonden, en wil mezelf hieraan niet de vingers verbranden) :
 

Paul Klee, Angelus Novus
 
 
“Es gibt ein Bild von Klee, das Angelus Novus heißt. Ein Engel ist darauf dargestellt, der aussieht, als wäre er im Begriff, sich von etwas zu entfernen, worauf er starrt. Seine Augen sind aufgerissen, sein Mund steht offen und seine Flügel sind ausgespannt. Der Engel der Geschichte muß so aussehen. Er hat das Antlitz der Vergangenheit zugewendet. Wo eine Kette von Begebenheiten vor uns erscheint, da sieht er eine einzige Katastrophe, die unablässig Trümmer auf Trümmer häuft und sie ihm vor die Füße schleudert. Er möchte wohl verweilen, die Toten wecken und das Zerschlagene zusammenfügen. Aber ein Sturm weht vom Paradiese her, der sich in seinen Flügeln verfangen hat und so stark ist, daß der Engel sie nicht mehr schließen kann. Dieser Sturm treibt ihn unaufhaltsam in die Zukunft, der er den Rücken kehrt, während der Trümmerhaufen vor ihm zum Himmel wächst. Das, was wir den Fortschritt nennen, ist dieser Sturm.”-
Walter Benjamin, Über den Begriff der Geschichte, 1938.
 
Wat kunnen we, wat weten we eigenlijk als we de puinhoop van de geschiedenis proberen te overzien en te herinneren? 
 

 
Een melancholieke engel zit ook op Dürers beroemde en hierboven in Godenslaap genoemde ets “Melancholia I”, die de zwaarmoedigheid van het moderne geleerdenleven laat zien, en die  later door Goethe’s Faust zo goed in woorden werd gevat:
 
“Habe nun, ach! Philosophie,
Juristerei und Medizin,
Und leider auch Theologie
Durchaus studiert, mit heißem Bemühn.
Da steh ich nun, ich armer Tor!
Und bin so klug als wie zuvor;
Heiße Magister, heiße Doktor gar
Und ziehe schon an die zehen Jahr
Herauf, herab und quer und krumm
Meine Schüler an der Nase herum-
Und sehe, daß wir nichts wissen können!
Das will mir schier das Herz verbrennen.
Zwar bin ich gescheiter als all die Laffen,
Doktoren, Magister, Schreiber und Pfaffen;
Mich plagen keine Skrupel noch Zweifel,
Fürchte mich weder vor Hölle noch Teufel-
Dafür ist mir auch alle Freud entrissen,
Bilde mir nicht ein, was Rechts zu wissen,
Bilde mir nicht ein, ich könnte was lehren,
Die Menschen zu bessern und zu bekehren.
Auch hab ich weder Gut noch Geld,
Noch Ehr und Herrlichkeit der Welt;
Es möchte kein Hund so länger leben!”

 
Uit teleurstelling met de schoolse wetenschap begint Faust aan magie; hij gaat dus op zoek naar het “Wilde denken”.
 
Ook de “Godenslaap’ is een zoektocht naar een andere werkelijkheid dan de alledaags-rationele; een zoektocht naar het tijdloze paradijs van het kind en naar het geluk van het lezen. De ‘Godenslaap’ is een filosofische roman die in de Walter Benjamin/Proust-traditie staat.

De oude vertelster: “Elke ochtend ga ik met mijn tong over mijn gebit, trots dat ik nog alle mijn kiezen heb, en lees in braille de grijns van de doodskop af in mijn vlees. Als memento mori volstaat dat.” Prachtig geformuleerd. Later gaat het zelfs over de schedel en het stilleven – zie mijn blog Stillevens van Picasso – :” [..] het hoofd van een dode dat in mijn hand lag als de welving van een gebroken kruik” (p 203).
 

Godenslaap’ vertelt in zorgvuldige, intieme beelden over de verschrikkingen van de oorlog.
 
Een belangrijk thema is de “obsceniteit“ van de dood en de oorlog:
 
“OBSCEEN was ook  de dood van Amélie Bonnard, als uit het niets getroffen […]” (p 189)
 
“Obsceen is het woord dat ik herhaal. Obsceen de aanblik van Amélie Bonnard, ’s middags nog een kind dat voor de spiegel haar lokken achter haar oren zal hebben ge­legd voor ze de rouge van haar moeder op haar wangen smeerde, tegen de avond een dood kindvrouwtje in een bruidsjurk. Haar schoenen leken niet te passen, te ruim om haar hielen te liggen, de handschoentjes te precieus, de paternoster te pathetisch, de sluier die we over haar hoofd en het verband getrokken hadden te etherisch in het licht van de kaarsvlam.” (p 205)
 
Mortier volgt hier Coetzee’s alter ego Elisabeth Costello en haar bespiegelingen over de obsceniteit van geweld en van de literatuur die geweld beschrijft (“Het probleem van het kwaad” in: “Elisabeth Costello”)
 

Tags: , , , , , , , ,

22 Responses to “De melancholieke engel van de tijd/Erwin Mortier Godenslaap”

  1. An van den burg schreef:

    Avatar van An van den burg
    Wat indrukwekkend allemaal. Ik moet er tussen de bedrijven door even over nadenken, Maria!

    Groet, An.

  2. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp
    Hoi An ga dat boek kopen!
    Ik zal er nog meer over schrijven, en het boek is heel bijzonder.
    Ben blij dat Mortier een prijd kreeg; ik houd zeer van zijn boeken. ben even op zoek in mijn boekenkast, en kan de andere boeken niet vinden…

  3. martin schreef:

    Avatar van martin
    Zal het in mijn oren knopen.

  4. Peter Hoopman schreef:

    Avatar van Peter Hoopman
    Klinkt interessant! 😉

  5. Fleur schreef:

    Avatar van Fleur
    Was dat zijn lover,die hij zo innig en nadrukkelijke vol op den mond kuste?
    Mortier won toch de AKO???

    Ja kopen is geen kunst,maar lezen,Mar….ia?

  6. Robert schreef:

    Avatar van Robert
    We zijn onderweg een beter mens te worden op de puinhopen die we achter laten.

    Ik vind het boek Godenslaap een beetje doorgeschoten poïzie soms erg vervelend. Nee ik zal er moeilijk door heen komen verder. Ik begon een halfjaar geleden….

    Groet Robert Kruzdlo

  7. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp
    Robert, jammer. Maar leuk dat je het boek gelezen hebt.
    Ja, Fleur ik vroeg met dat ook af met de lover.
    ..en ja ik ben een van ouderwetse mensen die nog boeken lezen…( zie ook mijn overige literatuurblogs..), …met een voorkeur voor filosofisch-historiserende literatuur die ook het schrijven en herinneren zelf bespiegelt. zoals als bij Mortier, zoals bij Grass.

    Straks meer over over ‘Godenslaap’.

  8. Fleur schreef:

    Avatar van Fleur
    Dus je kan hem volgen in zijn denktrant?
    Hij is dus van de mannenliefde?
    Merk je dat qua schrijven?

    Zie je wel,Pipi komt er ook al niet doorheen.

  9. George Knight schreef:

    Avatar van George Knight
    Aanbevolen. Je haalt heel wat overhoop, Maria. Prachtig. Op het net lees ik dat O.K. Werkmeister zegt:
    Thus Paul Klee’s watercolor Angelus Novus of 1920 has become, on Benjamin’s rather than Klee’s terms, a composite literary icon for left-wing intellectuals with uncertain political aspirations. Benjamin’s interpretation of a "modern" artwork as a mirror of autobiographical self-assurance and as a fantasy of political dissent has been turned into a foundational text for a theoretically abbreviated and metaphorically stylized alternative historical idea bent on reflecting on its own inconclusiveness. As an icon of the left, Angelus Novus has seemed to hold out an elusive formula for making sense of the senseless, for reversing the irreversible, while being subject to a kind of political brooding all the more protracted the less promising the prospects for political practice appear to be.
    http://criticalinquiry.uchicago.edu/issues/v22/v22n2.werckmeister.html

    Dat spreekt me wel weer aan, dat making sense of the senseless, de omkering van waarden. Maar mij interesseert meer wat Klee ervan vond, dan wat Benjamin erin ziet. Of wat een marxist als Terry Eagleton er als zijn interpretatie van Benjamin over Klee er tussen legt. Spiegeltje, spiegeltje aan de wand, wat is de ware interpretatie van het land?

    Je pessimistische melancholie over de vooruitgang van de geschiedenis ontroert me wel. Hoe kunnen we onze existentiele twijfel een plaats geven zonder alle hoop te verliezen? In de herinnering zijn we onze eigen dubbelganger en vergeten ongemerkt de voortgang. Wissen ist Macht, maar vergeten ook.

  10. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp
    Veel dank George.

    Benjamin ziet zijn eigen thema’s in het schilderij- niet Klee.

    Ik heb me nog niet bezig gehouden met het schilderij van Klee zelf – ik wil nog met een aparte blog komen over de engelen van Klee ( dat ben ik al sinds vorig jaar en sinds die tentoonstelling waar Klee zo afwezig was van plan).

    Ik ben nog steeds aan het redigeren van mijn blogtekst boven, ik voeg nog wat relaties met mijn andere blogs uit de laatste tijd toe.

    Ik vind het leuk om weer eens over literatuur te schrijven!
    Op de voorpagina zie ik dat een paar die-hards nog steeds bezig zijn met wat Ed van Thijn vorg jaar zei. Lieve hemel!

  11. Terracidus schreef:

    Avatar van Terracidus
    Dort steh’ ich nun, ich armer Tor!
    und bin so klug als nie zuvor…
    Groetend, T.

  12. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp
    T kent zijn klassieken!

    Fleur, er komt een homo voor in het boek. Tevreden?

  13. Morticia schreef:

    Avatar van Morticia
    Ach, het mooie zangerige melancholia….
    De wereld zou een stuk mooier klinken als we depressie met melancholie zouden verwisselen.
    Wat ik merk ivm de geschiedenis (sinds mijn vriend Erasmus leest) is dat de geschiedenis helemaal geen ‘verleden’ tijd is maar ‘nu’ tijd.
    In die 500 jaar is er nog hélemaal niks, maar dan ook niks verandert in de mentale gesteldheid.
    Of misschien is het dat juist, misschien mag er ook helemaal niks veranderen, zal er ook niks veranderen en kan er ook niks veranderen want mens is mens is mens en bijt in z’n eigen staart.

  14. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp
    "De wereld zou een stuk mooier klinken als we depressie met melancholie zouden verwisselen."

    Waar, filosofisch, mooi.

  15. An van den burg schreef:

    Avatar van An van den burg
    George, wat zeg je dat weer mooi! Is kennis echt macht denk je? Ja existentiële kennis behoed je voor al te veel schade aan je ziel, maar materiële kennis leidt vaak tot wanhoop en verderf. Toch?

    Groet, An.

  16. An van den burg schreef:

    Avatar van An van den burg
    Foucault zei: "niets menselijks is tegen de natuur, want de mens is natuur". Zo heeft hij zijn eigen homosexualiteit gerelativeerd!

    An.

  17. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp
    An, mooi over Foucault…
    Maar ik vind dat we als mensen helemaal de natuur niet nodig hebben om ons te rechtvaardigen.

    Overigens voor de velen op het Vk-blog die zich uitsluitend voor de islam interesseren: ook deze komt langs. In de de persoon en de "engel", de verzorgster Rachida ( waar waren de verpleeghuizen zonder de immigranten!!!) en de vermelding dat de aartsengel Gabriël niet alleen in het Christendom maar ook in de islam een grote betekenis heeft. ( Wikipedia: Het was door zijn stem dat God zich aan de profeet Mohammed openbaarde en aan Mohammed de Koran dicteerde. Hij begeleidde Mohammed ook op zijn reis naar de hemel)

  18. George Knight schreef:

    Avatar van George Knight
    @An
    Dank voor je compliment. Aardig van je. Ik refereerde -zoals je zult begrijpen- aan de mythe van Faustus. Maria had de bal al voor het doel gelegd. Het gevaar in het verwerven van absolute kennis en de bijkomende macht leidt tot een conflict. Want hoe moet het beperkte materiele bestaan in lijn gebracht -of: ingeperkt- worden met het verlangen naar de immateriele oneindigheid?

    Het lijkt sowieso een aspect dat aan macht kleeft. Zonder absolute kennis. Politieke leiders komen in verwarring als ze leven volgens een idee van immateriele oneindigheid. Ze vergeten hierbij hun beperkte materiele bestaan.

    Kennis en kennis, het is maar hoe je het definieert. Wat je onder materiële kennis verstaat begrijp ik niet helemaal. Maar existentiële kennis behoedt ons zeker voor schade aan de ziel. Hoewel anderen de zelfkennis van de een kunnen zien als het wegwijken in onzekerheid. Het valt niet vast te pinnen.

    @Maria
    Andrei Tarkovsky is de cineast van de melancholie. Melancholie grenst aan nostalgie. Nostalgie is letterlijk de pijn voor terugkeer. Wanneer gaat die kwaal over in een voorwaarde voor het bestaan? De ambivalentie tussen het inlossen en uitstellen van het verlangen geeft een zalige spanning. Erbij hoort een uitwijkend en symbolisch idioom dat ruimte laat voor interpretaties. Het lijkt op een kaleidoscoop, waarbij de fragmenten niet in een oorzakelijk verband tot elkaar staan. Het geeft de delen extra accent.

    Dat betreft een artistieke uiting, maar geldt het ook voor ons leven? Kunnen we melancholisch leven? Wat is daarvoor de voorwaarde? Moeten we dan de grote lijn loslaten en bij de dag leven? Maar als we de oorzakelijkheid van ons leven loslaten, kunnen we dan nog de sfeer van zalige spanning handhaven?

    Feit dat melancholie in bepaalde landen en perioden manifest aanwezig is en in andere niet geeft een indicatie dat het gevoel ervoor en de noodzaak ertoe afhankelijk is van de politiek-maatschappelijke situatie.

    Huiswerkvraag: Hoe is het gesteld met het gevoel voor melancholie in het Nederland van 2009? Of liever gezegd, zal grove explicietheid ons -als reactie- naar een gevoel van melancholie brengen? Heeft dat te maken met de fragmentatie van de samenleving en de vlucht naar subculturen, de delen?

  19. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp
    @George, Tarkovski, mijn lievelingsregisseur. “Stalker”- een pleidooi voor het “wilde denken ”(in de zone) en de inclusie van dit denken in leven en wetenschap.
    Ik denk dat Morticia gelijk heeft, en na mijn gevoel is in Nederland de romantiek en de melancholie verdrongen met het gevolg van steeds toenemende depressies.
    Een melancholie-blog, ja dat klomt me goed uit. Ik ben zelf overigens niet echt melancholiker.
    Na de klassieke indeling voel ik me sanguinisch en phlegmatisch, en alleen soms melancholiek.

    Toch houd ik van de melancholie, en heb ik in de muziek een sterke voorkeur voor mineur en in de literatuur voor de tragikomiek.

  20. Zwollywood schreef:

    Avatar van Zwollywood
    Oh jee, ik lees hier van alles. Ik kom echt later terug….maar nu eerst lekker wandelen naar de stad….langs de kanalen…camera mee….en raad eens waarheen……Naar boekhandel Waanders om Godenslaap te halen…..Ik ga het ook lezen….het lijkt me fantastisch.
    Goed weekend.

  21. ghovingh schreef:

    Avatar van ghovingh
    Mooie vertaling van Benjamins tekst ( door Henk Hoeks, uitgever en W.B.-kenner) in
    1. W.B., Maar er waait een storm uit het paradijs, 1996; en ook in
    2. Kenneth Frampton, Moderne architectuur, een kritische geschiedenis, 1988 e.v.
    Beide bij de SUN, toen nog in Nijmegen.

  22. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp
    veel dank!

Leave a Reply



Recente berichten

Categorieën

Tags

Archief