Wetenschap Kunst Politiek

Elias Canetti en Fritz Wotruba, tweelingsbroers

21 comments

In het Museum Beelden aan Zee is een overzichtstentoonstelling te zien van de beroemde Oostenrijkse beeldhouwer Fritz Wotruba (1907-1975).

“In zijn werk concentreerde Wotruba zich op het menselijk lichaam, waarbij hij de psychische gelaagdheid van de mens voorrang gaf boven de lichamelijke realiteit. Hij gebruikte daarbij die materialen waarmee hij zijn gedachten het beste tot uitdrukking kon brengen. Vaak begon hij met het ruw werken in kalksteen en daarna in marmer tot hij de juiste verhoudingen in het lichaam gevonden had. Later maakte hij dan een kleimodel, dat in brons kon worden gegoten.
In de tentoonstelling wordt speciale aandacht besteed aan de relatie van Wotruba met Nederland.”

Ik ken Frits Wotruba eigenlijk alleen maar uit de beroemde dagboeken van Elias Canetti, en dan uit de bundel Das Augenspiel/Het ogenspel. Canetti schrijft in een intens hoofdstuk over zijn relatie met Frits Wotruba, die hij als een “tweelingsbroer” beschouwt.
Canetti beschrijft in dit hoofdstuk uit de herinnering een beeld van Wotruba, “het zwarte staande beeld”. Dit beeld bestaat niet meer, maar ik heb op internet de reproductie van een oud foto gevonden. Klik door op deze link en dan op “full vision”, om het beeld nog beter te kunnen zien (kan ik niet kopieren…)

Canetti schrijft over dit beeld (dat hij dus alleen voor zijn geestesoog had toen hij schreef [!]):

“Onder het viaduct van het stadsspoor, waar zich het atelier [van Wotruba] be­vond, zag ik bij mijn eerste bezoek het grote staande beeld van een man uit zwart basalt. Van geen enkele levende beeldhouwer had mij een werk ooit zo diep getroffen. Ik stond ervoor en hoorde de stadstram over het viaduct rijden. Ik hoorde die een paar keer, zo lang stond ik ervoor. Ik kan in mijn herinnering het beeld en dat geluid niet van elkaar scheiden. Het was, een langdurig, zeer zwaar werk, onder deze geluiden hier ontstaan. Er waren genoeg andere beelden te zien, zij het ook niet te veel. Het atelier maakte geen volgestouwde indruk, het bestond uit twee grote bogen van het stadsspoorviaduct, in de ene boog stonden beelden die hem bij zijn werk in de andere zouden heb­ben gehinderd. Als het weer niet te slecht was, werkte hij het liefste buiten. In het begin voelde ik mij door de soberheid van de lokaliteit en het lawaai van de treinen afgestoten, maar omdat er niets overtolligs te zien was, omdat alles wat zich hier ook maar bevond je aantrok en van belang was, raakte je er al snel gewend en merkte je dat het de juiste plaats was, hij had niet ge­schikter kunnen zijn.

Ik bekeek echter vrijwel niets nauwkeurig genoeg, hoewel ik er prijs op stelde de kunstenaar eer te bewijzen, want het ‘zwarte staande beeld’, zoals wij hem sindsdien altijd noemden, liet mij niet los. Het was net alsof ik alleen om zijnentwil was gekomen. Ik probeerde mij aan hem te ontrukken, hij sloeg mij met stom­heid en ik moest toch iets zeggen. Maar waar ik ook ging staan, wat ik ook in het oog probeerde te vatten, toch keerden mijn blikken terug naar het ‘zwarte staande beeld’, en zo zag ik hem van alle mogelijke kanten en bewees ik hem met mijn zwijgen, waarmee hij me had aangestoken, de hoogste eer.

Dit beeld is verdwenen. Het was tijdens de oorlog, zoals Wo­truba me vertelde, in de grond verborgen en werd later niet meer gevonden. Het was veel bekritiseerd en het is mogelijk dat hij er niet meer achter wilde staan. Misschien beklemde hem la­ter, toen de emigratie ons scheidde- hij woonde in Zwitserland, ik in Engeland-, de herinnering aan de hartstocht die ik voor dat beeld had opgevat, en aangezien hij in de emigratie geheel an­dere wegen was gegaan, wilde hij bij zijn terugkeer naar Wenen niet aansluiten bij een werkstuk dat hij als vijfentwintigjarige had gemaakt. […]

Wat je op het ‘zwarte staande beeld’ zou kunnen aanmerken daarvan ben ik mij nu duidelijk bewust. Ik kan daarom alleen; spreken over de belevenis van die eerste dag.
Het beeld, dat zwart en meer dan levensgroot voor je stond hield een hand, de linker, achter zijn rug verborgen. De bovenarm stond opmerkelijk ver van het lichaam af, in een rechte hoek op de onderarm. Op die manier stak de elleboog krachtig van het lichaam af, alsof hij zich erop voorbereidde om iedereen die, te dichtbij kwam weg te duwen. De lege driehoek tussen de, borst en de beide delen van de arm, de enige opvallende leegte die dit beeld vertoonde, had iets dreigends: het betrof de vraag naar de hand die niet te zien was, die je graag zou zijn gevolgd. Het was net of die verstopt was, en niet afgehakt. Je durfde niet naar de hand te zoeken, de ban, waarin je verkeerde, verbood je je standplaats te verlaten. Voordat je tot zoeken overging, waar! het wel van komen moest, overtuigde je je van de zichtbaarheid, van de hand. Aan de rechterkant heerste vrede. De rechterarm lag languit tegen het lichaam gestrekt, de open hand reikte tot vlak bij de knie, zij scheen rustig en zonder enigerlei vijandige, bedoeling. Zo rustig was zij dat je aan haar niet dacht, omdat de i andere hand zich op zo’n opmerkelijke wijze aan het oog ont­trok.

De bol van het hoofd rustte op een sterke hals die naar boven toe wat smaller toeliep, anders was hij breder dan het hoofd geweest. Het smalle gezicht naar voren afgeplat, bij alle vereenvoudiging meer gezicht dan masker, ongenaakbaar en zwijgend, de gleuf van de mond krachtig en pijnlijk gesloten om geen be­kentenis te laten ontsnappen. Borst en buik in duidelijke segmen­ten onderverdeeld, even plat als het gezicht, door sterke cilin­drische schouders overheerst, de kniepartijen bijna tot halfbol­len verdikt, de grote voeten duidelijk naar voren geplaatst, naast elkaar, vergroot en onmisbaar voor de last van dit basalt; het geslacht niet verborgen en niet storend, het minst onderworpen aan een eigen vormgeving.

Maar er kwam het ogenblik dat je je losrukte, op zoek naar de aan het oog onttrokken hand. Je vond haar -onverwachts­- dwars en enorm over het onderste gedeelte van de rug uitge­strekt, met de bal van de hand naar buiten gekeerd, méér dan levensgroot ook bij dit beeld vergeleken, en het is waar dat ik schrok van de kracht van die hand. Je kon haar niets kwaads ten laste leggen, maar zij was tot alles in staat. Tot de dag van van­daag ben ik ervan overtuigd dat het beeld is ontstaan omwille van die hand en dat hij, die haar uit het basalt hakte, de hand moest verbergen, omdat zij oppermachtig was, en dat de mond, die niet wilde spreken, haar verzweeg en de elleboog, die drei­gend naar buiten was gekeerd, de toegang tot haar beschermde.

Ontelbare keren was ik in het viaduct. Mijn passie voor dat beeld werd de kern van onze vriendschap. Ik keek naar Wotru­ba’ s hand wanneer hij aan het werk was en hield dat net als hij urenlang vol. Maar hoe opwindend het nieuwe ook altijd was waaraan hij op dat moment werkte, ik wendde mij nooit tot hem zonder het ‘zwarte staande beeld’ eerst mijn respect te be­tuigen. […] ”

Canetti heeft Wotruba uitgebreid beschreven (lees het hoofdstuk zelf), maar Wotruba heeft blijkbaar Canetti niet geportretteerd. Daarentegen heeft hij Robert Musil, een vriend van hem en van Canetti, geportretteerd en dit beeld is ook in het Museum Beelden aan Zee te zien.

Tags: ,

21 Responses to “Elias Canetti en Fritz Wotruba, tweelingsbroers”

  1. laila schreef:

    Avatar van lailaEen zeer indrukwekkende bijdrage Maria en ik ga meteen even in de mediatheek kijken of Het ogenspel ook te leen is.

    Prachtig dat beeld en het verhaal erom heen, maar ook dat hoofd van Musil.

    Mijn complimenten.

    Ik heb hem uitgeprint en hang Musil aan mijn prikbord.
    Reactie is geredigeerd

  2. laila schreef:

    Avatar van lailaHet was er niet maar wel Gevaarlijke kennis, kersvers, het winnende geschiedenisboek van Luuc Kooijmans:-)

  3. George Knight schreef:

    Avatar van George Knight@Maria
    "alsof hij zich erop voorbereidde om iedereen die, te dichtbij kwam weg te duwen"

    Prachtige foto, zeer goed gevonden. Het lijkt me voor de hand liggend om te veronderstellen dat Canetti in de grote basalten man naast het viaduct zichzelf ziet.

    Uit zijn dagboeken komt Canetti naar voren als iemand die moeilijk contact kon maken, zich emotioneel slecht kon geven. Wellicht lukte hem dat alleen in zijn allereerste levensjaren in Bulgarije.

    Het lijkt me typerend voor Canetti dat-ie zijn passie, zijn hartstocht tussen hem en het beeld plaatst. Zo maakt-ie het onpersoonlijk door het ogenschijnlijk persoonlijk te maken. Kun je dat overschreeuwen van jezelf noemen?

    Hij plaatst het beeld midden op het toneel, zet er licht op, vult de zaal met publiek, loert vanuit de coulissen, schrijft in het programmaboekje wat-ie meemaakt en laat zijn gevoel buiten beeld. Achter embonpoint, morsig kostuum, snor en bril verschuilt-ie zich.

    Canetti kan niet direct zeggen, dat beeld dat ben ikzelf, het beeldt immers mijn gedrag uit. Zo sta ook ik in het leven. Uiteraard is Canetti niet het beeld. Hoe kan een levend mens identiek zijn aan een beeld?

    Toch laat Canetti zichzelf niet helemaal ongenoemd. Hij weet dat wij weten dat hij weet dat beeld en ‘Canetti’ samenvallen. De romanfiguur uit zijn eigen dagboek. Die naast die ander staat, daar in de coulissen.

    Is het Weense hoffelijkheid, angst of een literaire code om het niet verder te expliciteren? Veel wordt ons indirect verteld. Canetti kiest de omweg van de grootsheid om zichzelf te verklaren. Maar hij is slim genoeg om zich vervolgens weer klein te maken. Anders is het onverteerbaar.

    Dat maakt het lezen van zijn dagboeken zo aantrekkelijk. Het dubbelspel van klein naar groot en terug. Ze geven ongemerkt een tijdsbeeld, een archeologie van verdwenen omgangsvormen en gedrag uit de dubbelmonarchie. Waarbij Canetti worstelt om daaraan te ontsnappen. Dat lukt in zijn leven maar half. Het levert volop stof voor dagboeken. Canetti slijt zijn laatste jaren niet voor niets in het flegmatieke Engeland.
    Reactie is geredigeerd

  4. maria schreef:

    Avatar van mariaDank Laila, en George.

    Jullie reactie geeft mij de moed om nog verder te gaan en ook over Musil te schrijven, in eerste instantie over Canetti’s blik op Musil en dan ook over Musil zelf, een van de allerbelangrijkste schrijvers in de Duitse literatuur.
    Het is toch interessant hoe moeilijke dingen de ruimte krijgen op het blog, ik onderschat dat vaak. Deze bijdrage had ik niet gedurft te plaatsen zonder de toezegging van George, dat hij iets over schrijft, maar Laila kan er ook iets mee.
    Laila, ik heb nog helemaal niet naar de geschiedenis-prijs gekeken, komt nog.

    Ik voel me erg door Canetti aangetrokken als iemand die tussen (natuur)wetenschap, kunst en ook politiek staat. Grensganger op alle manieren. Hij heeft ook zeer veel gemeen met Walter Benjamin, die mijn project de naam heeft gegeven.

  5. Annem van den burg schreef:

    Avatar van Annem van den burgCanetti en Musil ken ik beiden. Musil is voor mij de meest indrukwekkende schrijver die ik tot nu toe las.

    Canetti is voor mij de grootste, meest deskundige psycholoog die ik tot nu toe heb gelezen!

    Mooi onderwerp, Maria.

  6. George Knight schreef:

    Avatar van George Knight@Maria
    Goed dat je je lezertjes niet onderschat. Dat brengt me op de volgende gedachtenspinsels.

    Wat ik hoogst boeiend vind is dat -in een soort consensus van beeldvorming- sommige kunstenaars zichzelf overtreffen. En anderen zichzelf ondertreffen.

    Van minor poets verwacht je weinig. Of verwachtingen zijn nooit ingelost. Daarom heeft men ze achteraf maar ‘minor’ genoemd. Hun kleine register was genoeg. Afgerond in bescheidenheid. Maar hoe verklaren we de pretentie die weids is verspreid maar nooit werd ingelost?

    Hoewel ik Musil hoog acht vind ik de verwachtingen niet waargemaakt in zijn werk. Dat is bij Thomas Mann of Franz Kafka wel anders. Een broodschrijver en een therapeutisch schrijver. Of bij de enigmatische James Joyce.

    Tijd voor een nieuwe serie ‘Overtreffers en ondertreffers’? Als een staande receptie met bitterballen.
    Reactie is geredigeerd

  7. maria schreef:

    Avatar van mariaZich zelf overtreffen, zeer interessante gedachtegang.

    Ik moet zeggen dat ik Musil van alle belangrijke moderne Duitstalige schrijvers het minste ken. ..
    en Kafka het beste. Onovertroffen hoogactuele Kafka.
    Bij hem in Het Slot overigens ook de "engel" Gabriel..
    Hierover volgt nog een blog.

    Ik moet tijd uittrekken voor Musil, maar dat zal nog even duren!

    Heb je van Canetti Masse und Macht gelezen??
    Erg belangrijk boek…

    Reactie is geredigeerd

  8. Helena schreef:

    Avatar van HelenaZeer mooi en interessant om te lezen Maria!
    Het beeld daar staand, zo onder een viaduct, en het geluid van een passerende trein…
    ik zag dat dit in de jaren dertig is gemaakt, het beeld. Zijn atelier staat wel op een heel desolate plek bedenk ik me ook…
    Staat het niet voor de zogenaamde ‘vooruitgang’? De industrialisering en de nadelen ervan? De mens die weinig meer te zeggen heeft?
    Op de een of andere manier doet het me ook aan WO II denken….
    Reactie is geredigeerd

  9. George Knight schreef:

    Avatar van George Knight@Maria
    Nee, Masse und Macht heb ik niet gelezen. Alleen wat stukken eruit.

    Benieuwd wat we van je over Musil kunnen verwachten.

  10. maria schreef:

    Avatar van maria@Helena, nu zijn die ateljes onder de spoorwegen zeer gewild, bijvoorbeeld in Berlijn. Maar toen was het natuurlijk een lachertje.
    Desolaat, inderdaad.
    Ja en WOII : zij moesten allemaal weg, Wotruba, Canetti, de hele moderne kunst.

    George, Masse und Macht, uiterst belangrijk.

    Ja, ik ben zelf benieuwd wat ik over Musil zal schrijven; ik zal in ieder beginnen vanuit Canetti’s dagboek.
    Maar het Musil-verhaal zal nog even duren, zijn
    Mann ohne Eigenschaften is iets voor november -december, lijkt me.

    Nu in ieder geval wordt het weer mooi; is het gauw weer volle maan; en heb ik al veel erg leuke en toegankelijke blogs in voorbereiding…
    Plus dat ik naar Rotterdam EN Tilburg moet.
    God, en dat alles zonder dat ik maar één cent voor krijg.
    Maar goed, in deze tijden kunnen we allemaal liever op sociaal en cultureel "capitaal" zetten dan op het echte geld.

  11. An van den burg schreef:

    Avatar van An van den burgMassa en Macht moet door iedereen gelezen worden. Het legt de maatschappelijke verhoudingen op terreinen als psychologie/psychiatrie, politiek en esthetiek bloot op een unieke, alternatieve manier.

    Canetti is een mega-denker.

  12. maria schreef:

    Avatar van maria…Dus over Massa en macht zullen jullie me gauw nog eens horen.

  13. laila schreef:

    Avatar van lailaDag Maria.
    Bij nader inzien vond ik dat andere beeld, dat niet meer bestaat, indrukwekkender. Vooral ook door dat verhaal van Canetti.Dat heb ik uitgeprint.

    Musil ken ik amper.

  14. Ingrid van den Bergh schreef:

    Avatar van Ingrid van den BerghPrachtige zoektocht naar het ‘verhaal’ achter een beeld. Stap voor stap onthult Canetti de geheimen voor ons. maar een beetje nueuwsgierig blijven we wel. Nieuwsgierig naar de voorkant, het gezicht. Het wezen dat wij er zelf aan toeschrijven, met respect voor de manier waarop Canetti dit beschrijft.

    Mooie bijdrage, Maria

  15. maria schreef:

    Avatar van mariaHopi Ingrid… je begrijpt nu mijn teleurstelling dat we dit beeld niet aantroffen in Beelden aan Zee.
    Ik had me Canetti wel herinnerd, maar niet het feit dat juist dit beeld was verdwenen.

  16. Ingrid van den Bergh schreef:

    Avatar van Ingrid van den Bergh
    Ja, Maria. Maar als het er wel had gestaan waren we misschien toch teleurgesteld, omdat het niet voldoende ruimte kreeg daar.

    Maar je had de voorkant kunnen fotograferen, en de achterkant, de zijkant, diagonaal. Precies zoals Canetti het ook heeft bekeken.

  17. maria schreef:

    Avatar van mariaJe hebt helemaal gelijk, er was daar niet de ruimte voor.

    Deze man kan het niet verdragen dat er anderen heel dichtbij staan.

  18. jan bouma schreef:

    Avatar van jan boumaZo zal men, na een dag, kunnen concluderen dat de verbeelding nog steeds is aan de macht. Voor het weldenkende deel der natie welteverstaan en dat Maria geloven wil.

    Indien dat "deel der weldenkende natie" ook het antwoord biedt op de continuïteit van de mensheid, zo zal het hebben mijn ondersteuning en zegen.

    Derhalve resteert de vraag (en het antwoord) op: "wie maakt uit wat men zou moeten geloven, en wie is dan de onbetwistbare autoriteit voor het antwoord?"

    Toch een goede bijdrage, Maria. Want ik kwam daardoor tot de bovengestelde vraag.

  19. maria schreef:

    Avatar van mariaJan, kende jij Wotruba?

    "wie maakt uit wat men zou moeten geloven, en wie is dan de onbetwistbare autoriteit voor het antwoord?"
    In de moderne samenleving zijn er aleen nog maar subjectieve antwoorden.
    Maar ik persoonlijk probeer mijn eigen antwoorden intersubjectief begrijpelijk te maken, door materiaal te tonen, beschrijvingen te geven etc.
    Ik heb geen officiele autoriteit, kan alleen verleiden met vertellen en tonen.
    Iedereen is vrij dit af te wijzen, en ik ben erg blij met iedereen die er wel aan deel neemt, zoals jij nu.
    Reactie is geredigeerd

  20. Blew schreef:

    Avatar van Blew"Die Gerettete Zunge" heeft me erg getroffen, "Die Blendung" sloeg erin als een hamer.

  21. maria schreef:

    Avatar van mariaWat, Blew, je kent Die Blendung, en ongelofelijke roman, zeer belangrijk.
    als een hamer inderdaad.
    Wel een erg moeilijk boek.

    Die gerettete Zunge, fantastisch boek.
    (ik ben net thuis voor een eetpuze tussen de maan en en de molens in).

    Ken jij Musil?

Leave a Reply



Recente berichten

Categorieën

Tags

Archief