Wetenschap Kunst Politiek

De sterrenbode: Galilei en de telescoop

21 comments

Bertolt Brechts toneelstuk “Leben des Galilei” draait om de telescoop.

Brechts stuk is geschreven met de hulp  van historische documenten en geeft een aardige samenvatting en overzicht over de gebeurtenissen. Brechts Galilei maakt, net als de echte, slim gebruik van de Hollandse uitvinding – zowel technisch alsook commercieel.
Brechts Galilei:
Ik heb het onbeschrijflijke geluk gehad een nieuw instrument in handen te krijgen, waarmee een tipje van de sluier van het universum kan worden opgelicht .”

Galilei was niet de eerste die probeerde de telescoop te gebruiken voor astronomisch onderzoek, maar de eerste die dit met succes deed.

In zijn boek Sidereus nuncius “Sterrenbode” van 1610 gaf Galilei een verslag en tekeningen van zijn ontdekkingen met de verrekijker.
Hier een van Galileis mooie tekeningen van de maan:



Brecht heeft Galileis tekst over zijn revolutionaire ontdekkingen omgezet in een dialoog.
Galileis vriend Sagredo ziet de maan door de kijker:


“SAGREDO (door de telescoop kijkend, halfluid) De sikkel­rand is volkomen onregelmatig, gekarteld, oneffen. Op het donkere gedeelte, vlakbij de lichte rand, zijn lichtere plekken. Ze komen de een na de ander te voorschijn. Van daaruit kruipt het licht langzaam in de richting van de grotere lichtgevende helft, waar het ten slotte mee samenvloeit.

GALILEI Hoe verklaar je die lichtvlekken voor jezelf?
SAGREDO Maar dat kan niet.
GALILEI Toch is het zo. Het zijn bergen.
SAGREDO Op een ster?
GALILEI Reusachtige bergen. Waarvan de toppen door de opgaande zon verguld worden, terwijl het rondom, op de berghellingen, nog nacht is. Je ziet het licht van de hoogste toppen naar de dalen om- laagkruipen.
SAGREDO Maar dat is in tegenspraak met twee­duizendjaar astronomie.
GALILEI Zo is het. Wat je ziet heeft buiten mij nog geen mens gezien. Jij bent de tweede.
SAGREDO Maar de maan kán geen aarde zijn met bergen en dalen, net zo min als de aarde een ster kan zijn.
GALILEI De maan kán een aarde zijn met bergen en dalen, en de aarde kán een ster zijn. Een doodgewoon hemellichaam, één onder duizenden. Kijk nog eens. Is de donkere helft van de maan volslagen donker?
SAGREDO Nee. Nu ik erop let, zie ik dat er een zwak, askleurig licht over valt.
GALILEI Wat kan dat voor licht zijn?
SAGREDO …
GALILEI Het komt van de aarde.
SAGREDO Dat is onzin. Hoe kan de aarde licht geven met al zijn gebergten en bossen en zeeën, een koud hemellichaam?
GALILEI Zoals de maan licht geeft. Omdat die twee sterren allebei beschenen worden door de zon, daarom geven ze zelf licht. Wat de maan voor óns is, dat zijn wij voor de maan. En hij ziet ons één keer als sikkel, één keer als een halve cirkel, één keer vol en één keer helemaal niet .
SAGREDO Dan zou er dus geen verschil tussen de maan en de aarde zijn?
GALILEI Blijkbaar niet. ”
—————————————————————————

En over de manen van de Jupiter, door Galilei ontdekt, maakt Brecht deze dialoog:

“GALILEI Sagredo, ik vraag me af. Sinds eergisteren vraag ik ’t me af. Daar heb je Jupiter. (hij stelt de kijker in) Er staan namelijk vier kleinere sterren vlakbij hem, die je alleen door de kijker kan zien. Ik zag ze maandag, maar nam niet speciaal notitie van hun stand. Gisteren keek ik weer naar ze. Ik had kunnen zweren, dat ze alle vier anders stonden. Ik heb hun stand genoteerd. En ze staan wéér anders. Wat is dat? Ik zag er toch vier. (opgewonden🙂 Kijk zelf!
SAGREDO Ik zie er drie.
GALILEI Waar is de vierde? Daar zijn de tabellen. We moeten uitrekenen, wat voor baan ze beschreven kunnen hebben.
Ze gaan opgewonden aan het werk. Het wordt donker op het toneel, men blijft echter aan de ronde horizon Jupiter en zijn begeleidingssterren zien. Als het weer licht wordt, zitten ze nog steeds aan tafel, hun winterjassen aan.
GALILEI Het is bewezen. De vierde kan alleen achter Jupiter verdwenen zijn, waar je hem niet kan zien. Daar heb je nu een ster, waar een andere omheen draait. ……”

Hier Galileis originele aantekeningen:

—————————————————————————-
In scene 4 bij Brecht probeert Galilei vergeefs de Florentijnse geleerden zo ver te krijgen om door de telescoop te kijken. De geleerden willen dat niet, omdat zij aan de theoretisch-theologische, on-empirische “waarheid” van Aristoteles gehecht zijn.

Brechts Galilei:
“De waarheid is het kind van de tijd, niet van de autoriteit.”

Galilei heeft uiteindelijk onder druk van de kerk afgezworen. Bij Brecht doet hij dat met de beroemde uitspraak:
Ongelukkig het land, dat helden nodig heeft. “

Maar Galileis laatste belangrijke boek (Discorsi e dimonstrazioni matematiche intorno a due nuove scienze;  Verhandlingen en wiskundige bewijzen rond twee nieuwe wetenschappen) werd het land uit gesmokkeld, naar Holland en werd in 1638 in Leiden gedrukt.

Inmiddels heeft Galilei zelfs van de kerk gelijk gekregen, die geen tegenstelling meer ziet tussen haar eigen leer en die van Galilei.

Tags: , , , , ,

21 Responses to “De sterrenbode: Galilei en de telescoop”

  1. Blew schreef:

    Avatar van BlewWat prachtig! Holland ontmaskerd…

  2. maria schreef:

    Avatar van mariaHoezo ontmaskerd, Holland heeft een erg goede rol gespeeld in dit verhaal zowel in het begin als ook aan het einde, en komt bij Brecht ook heel vaak voor.
    Internationaal geven en nemen, is het motto in de kunst en in de wetenschap.

  3. Blew schreef:

    Avatar van BlewOngelukkig het land dat helden nodig heeft… Nederland heeft VEEL helden nodig.

  4. maria schreef:

    Avatar van mariaAhhh ja, helemaal gelijk!!!
    en hierbij en bij Galilei passend mijn blog over helden in de wetenschap:

    http://www.volkskrantblog.nl/bericht/116914

  5. JdK schreef:

    Avatar van JdKMystificaties nog steeds.
    Zie Wikipedia: de telescoop werd in 1608 gestolen door Johannes Lipperhey van de uitvinder Zacharias Jansen in Middelburg. Of omgekeerd.
    Het ding kwam op de Frankfurter Messe. Was Galileï (trema op de laatste i a.u.b.) daar toen ook?
    Typisch geval van Duitsheid om daar nu nog steeds romantisch over te doen. Jatwerk in de vorm van wat we nu inbreuk op het patentrecht noemen. Per slot van rekening is Galileï ook gezwicht voor de paus. Had hij nog wat aflaten tegoed?

  6. kees smit schreef:

    Avatar van kees smitIk heb het stuk rond 1965 gezien, en ik herinner me nog dat ik me erover verbaasde dat Galileï de telescoop gewoon op de markt gekocht had: er was een lading per schip uit Holland aangekomen. Ik had er nog nooit van gehoord dat het een Hollandse uitvinding was. Wat hoor je op school van dat soort dingen? Je mag al blij zijn als je iets over Leeuwenhoek en zijn microscoop hebt gehoord.

  7. laila schreef:

    Avatar van lailaEen bijzondere bijdrage Maria.

  8. maria schreef:

    Avatar van mariaGalilei heeft de uitvinding inderdaad gejat ( maar wat kleinzielig van jullie om daarop te hameren, jongens!) . Hij heeft een kopie gemaakt (zo ver zo goed) en dan aan de republiek Ventie verkocht (slecht van hem) .
    Bij Brecht heeft hij de Amsterdamse groene foedraal ingeruild voor een rode; Brecht is zeer ironishc en helemaal niet romantisch over deze "diefstal".
    Dit alles en de economische situatie van de wetenschapper maakt Brecht juist tot een belangrijk thema. De veronderstelling is ook dat Galilei in Venetie te weinig verdiende en daarom naar Florence verhuisde. Hij dacht de Medici’s hem zouden beschermen ( hij noemde tenslotte een paar sterren naar hen) .

    Overigens is het best wel problematisch dat Galilei zo vast en zeker gelooft in de de zintuiglijke waarneming. Op die manier is hij niet erg modern. Hij geloofde overigens – natuurlijk- ook in God, en hij was alles bij elkaar genomen best wel “Aristotelisch” in zijn theorieën, stapte niet helemaal af van Aristoteles.

    Reactie is geredigeerd

  9. Sefke schreef:

    Avatar van Sefketrackbacken kan hier bij het vk-blog niet, dus moet het zo: http://sefke.wordpress.com/2008/10/02/vierhonderd-jaar-verrekijken/

  10. maria schreef:

    Avatar van mariaHoi Sefke,

    Erg leuk. Ik ben benieuwd op het volgende bericht over jouw bezoek aan de sterrenwacht, en zal zelf ook nog binnenkort een bezoek bengen aan de Leidse sterrenwacht.

    http://www.passagenproject.com/oudste_hollandse_kijker.jpg

    Reactie is geredigeerd

  11. Meneer Opinie schreef:

    Avatar van Meneer Opinie1) De RK kerk heeft zich er pas na ruim drie eeuwen toe kunnen zetten haar ongelijk te erkennen. Het lijkt me dan ook correcter om het woord ‘inmiddels’ te vervangen door ‘uiteindelijk’.

    2) Het lijkt me wat onterecht om een man die al ruim twee eeuwen dood is te verwijten dat zijn denkbeelden niet modern zijn. Ik ken mensen die nog steeds leven wier denkbeelden aanzienlijk ouderwetser zijn dan die van Galilei.

    3) Waarom zou het eigenlijk ouderwets zijn om vast te geloven in de zintuiglijke waarneming? De wetenschappers van vandaag doen nog steeds precies dat. Is het modern om weer in sprookjes te geloven in plaats van in je eigen ogen?

    4) Verder begrijp ik niet waarom mensen zich nou zo druk maken over vermeende onjuistheden in het stuk van Brecht. Het is een theaterstuk, geen geschiedschrijving! Het is kunst! Het hoeft helemaal geen getrouwe weergave van de werkelijkheid te zijn. U verwijt Picasso toch ook niet dat hij niet veel begrip had van perspectief en anatomie op grond van zijn schilderij ‘Les demoiselles d’Avignon’???

  12. maria schreef:

    Avatar van maria@Meneer Opinie:
    1.In principe akkoord. Toch wil ik volhouden dat het conflict tussen Galilei en de kerk ingewikkelder was dan men denkt, en dat de kerk ietsje minder idioot en Galilei ietsje meer gelovig was dan men algemeen aanneemt.
    2.Ik verwijt Galilei niet dat hij on-modern is, maar het feit is dat zijn moderniteit soms wordt overschat.
    3.De moderne wetenschap, en dan zeker de astrofysica leeft niet van de zintuigelijke waarneming, maar in hoge mate van wiskunde. Ik citeer de Leidse astrofysicus Vincent Icke, die zich in een artikel van 3 september keert tegen de onzin van de astrologie en daarbij ook het volgende schrijft:
    “Stel dat je oren hebt zo groot als ons zonnestelsel. Dan kun je het waaien van de wind in onze Melkweg horen, het knisteren van het ijskoude winterweer van de interstellaire gasnevels, het sissende geboortegeluid waarmee jonge sterren hun gasvormige navelstreng uitstoten, het donderende knallen van ontploffende supernova’s.
    Als je oren had die gevoelig waren voor radiostraling zou je de pulsars kunnen horen. Sommige van deze relativistische sterren maken duizend maal per seconde een klikgeluid. Dat geeft een toon die driemaal zo hoog is als het zoemen van een bij. Een bij is een centimeter groot en weegt nog geen gram. Zo’n ster heeft een doorsnee van 20 kilometer en weegt bijna anderhalf maal zo veel als de zon. Zo mooi zouden we het zelf niet hebben kunnen verzinnen.
    En je kunt het berekenen, als je maar weet hoe. Met de Nederlandse supercomputer bij SARA in Amsterdam, aangestuurd door mijn trouwe Apple, kan ik laten zien wat er van een zonnestelsel overblijft als de centrale ster ontploft. Bij ons gaat dat over vijf miljard jaar gebeuren. Dat is pas voorspellen! […]"
    http://www.nrcnext.nl/projecten/covers/article1970170.ece/Astrologie_is_onzin._En_ja,_dat_is_erg

    4. Het bijzondere aan het stuk van Brecht is dat hij de historische feiten benut en ook de geschriften van Galilei en deze inzichtelijk maakt. Ik reken Brecht niet af in negatieve zin aan zijn historisch waarheidsgehalte, ik zeg het andersom: Brecht heeft de historische feiten en de teksten van Galilei bijzonder toegankelijk gemaakt.

    Reactie is geredigeerd

  13. Meneer Opinie schreef:

    Avatar van Meneer Opinie1) Of Galilei gelovig was of niet, doet weinig af aan het hem aangedane onrecht. De RK kerk heeft hem de mond gesnoerd. En er daarna ruim drie eeuwen over gedaan om onwillig te erkennen dat dat niet zo netjes was.

    2) Galilei heeft de basis gelegd voor de manier waarop nu wetenschap wordt bedreven: conclusies trekken op grond van waarnemingen.

    3) Alles wat Icke en collega’s berekenen en voorspellen is gebaseerd op data. De achtergrondstraling is voorspeld en enkele decennia later waargenomen, pulsars e.d. zijn met instrumenten waargenomen. Het makkt toch niet uit of je door een optische telescoop kijkt of met een radiotelescoop luistert?

    4) Was meer gericht aan JdK

  14. maria schreef:

    Avatar van mariapunt 3: juist, het wordt eerst voorspeld, en niet eerst waargenomen! Dat is de volgorde!!!

    Maar goed, de waarneming blijft natuurlijk een belangrijk onderdeel in de hele cirkel.
    Reactie is geredigeerd

  15. Arjan Fernhout schreef:

    Avatar van Arjan Fernhout"Ik wil wat roem oogsten," schreef Galilie aan Cosimo de Medici in 1610 (Drake, 1957 p.61)
    Het ligt iets verder dan @kees smit 08:58 het stelde. Galilei deed of de telescoop zijn eigen uitvinding was en de in Holland gemaakte telescopen waren van militair nut. G. demonstreerde dat ook gelijk aan patriciërs en senatoren, die zijn salaris verdubbelden en hem hoogleraar voor het leven maakten.

    Uiteindelijk verschenen de Hollandse telescopen op de Venetiaanse markt, waarmee het bedrog van G. pijnlijk aan het licht kwam.

    Met dit bovenstaande valt nog te leven, maar er was een groter genie in die tijd, Kepler, die Galilei in de kou heeft laten staan. Ondanks vele smeekbeden kreeg Kepler de telescoop van Galilei niet. Zelfs Einstein heeft daar later met treurnis over geschreven.

    Voor zover zijn intellectuele verraad t.a.v. Kepler niet getuigd van het miserabele karakter van G., kan de lichte straf – huisarrest – slechts beschouwd worden als absurd. Formeel had hij zelfs geen concreet bewijs – in tegenstelling tot dat wat Kepler had kunnen geven – ter weerlegging van de clericale nonsens. Het "intuïtief" lag overigens bij vader en zoon Fabricius ten tijde, voor zover ik het kan zien. Wat Galilei deed, was niet meer dan de Balkenende’s van destijds tegen de schenen te schoppen.

    Leve de brutaliteit van Galilei, maar meer dan dat was het niet.

  16. maria schreef:

    Avatar van maria@Arjan Fernhout, zeer bedankt.

    Inderdaad was ik al van plan ook nog iets over Kepler te gaan schrijven en het verschil tussen hem en Galilei.
    Maar het lijkt me vreemd dat Kepler afhankelijk geweest zou zou zijn van een kijker van Galilei; er waren tenslotte Hollanders die meer van telescopen wisten dan Galilei.

    “Wat Galilei deed, was niet meer dan de Balkenende’s van destijds tegen de schenen te schoppen.”
    Jazeker. Volgens mij was Galilei niet bezig met bewuste provocaties. Veel mensen binnen de kerk ( zijn dochter bijvoorbeeld en haar convent) hebben hem altijd gesteund. Hij heeft de situatie in Florence verkeerd ingeschat, en hij had waarschijnlijk ook verkeerd ingeschat hoe goed men hem en de gevolgen van wat hij zei zou begrijpen.
    Ook had het alles anders kunnen gaan, het was toen misschien niet zo duidelijk hoe het zou einigen als wij nu denken. Galilei was ook niet de enige Copernicaan, er waren velen toen.

  17. Arjan Fernhout schreef:

    Avatar van Arjan FernhoutMaria, Maria. Is het niet een mooie, nieuwe dag. Het is vrijdag 3 oktober en de zon schijnt. Althans hier en ik kan alleen maar hopen dat het in mijn geboortestad Leiden hetzelfde het geval is. Maak er een feest van. Over Kepler moet je een boek schrijven, geen stukje. Als houthakker heb ik me jarenlang geleden al afgevraagd waarom nog niemand op het idee is gekomen om een roman over deze man te schrijven.

  18. maria schreef:

    Avatar van mariaArjan, Het weer is een ramp, al regent het nu op dit moment niet. Ik verheug me wel zeer op het vuurwerk vanavond, misschien wel gemengd met bliksem!

    Over Kepler heeft Arthur Koestler erg goed geschreven; ook over de relatie Galilei en Kepler, ik zal het straks herlezen.
    En anders vind ik het boekje van Panofsky, "Galilei as a critic of the Arts" fascinerend, en zou ook graag hierover nog willen schrijven.
    Reactie is geredigeerd

  19. maria schreef:

    Avatar van mariaIk ben bezig in het schitterende boekje van Koestler te bladeren, waar Koestler over de gemene manier schrijft waarop Galilei Kepler heeft behandeld.
    Inderdaad heeft de onaardige Galilei geen telescoop aan Kepler gestuurd, maar wel aan vorsten, zoals aan de keurvorst Ernst van Keulen, hertog van Beieren. In de zomer van 1610 was Ernst voor staatszaken in Praag en leende voor een korte tijdsperiode zijn telescoop aan de Kepler. “Zodoende was Kepler van 3 augustus tot 9 september in staat om de manen van Jupiter met zijn eigen ogen te aanschouwen. Het resultaat was een kort pamfletje, Waarnemingsrapport omtrent de Vier Dolende Satellieten van Jupiter, waarin Kepler Galileï’s waarnemingen bevestigde”

    En:
    “Galileï had de Hollandse kijker van een stuk speelgoed tot een wetenschappelijk instrument gemaakt, doch hij kon het hoe en waarom dit werkte niet verklaren. Het was Kepler die dit deed"

    Reactie is geredigeerd

  20. Bart schreef:

    Avatar van BartMooi blog, Maria, en leuk om het vandaag, op de 400e verjaardag van de telescoop van Galilei, hier te lezen! :))

    Groet, Bart

  21. joost tibosch sr schreef:

    Avatar van joost tibosch sr@Maria (en Kees) Ik heb net gereageerd op een column "God hoort niet in school" van Aleid Truyens onder de naam joost sr. Daarin pleit ik voor een opleiding/opvoeding tot wereldburger waarin ook informatie gegeven wordt over de grote wereld van de levensbeschouwingen. Daarvoor zijn leuke programma’s nodig bv. over de botsing tussen geloof en wetenschap (hogere klassen mo). Da’s iets voor jou, Maria!! Misschien dat leerlingen nu dan ook beter aan hun trekken komen dan Kees(en ik) vroeger.

Leave a Reply



Recente berichten

Categorieën

Tags

Archief