Wetenschap Kunst Politiek

Kritiek op Spinoza-propagandist Jonathan Israel

21 comments

Michiel Leezenberg gaat kritisch in op de star-historicus en Spinoza-propagandist Jonathan Israel ( NRC 11-8-2007)
”Jonathan Israel heeft in Nederland een gevoelige snaar heeft geraakt. Het is niet moeilijk te raden waarom. Hij presenteert een duidelijke en aantrekkelijke visie op de vaderlandse bijdrage aan de Verlichting, juist op een moment dat daar, door het heropleven van debatten over de Nederlandse culturele identiteit en van de aloude polemiek tussen gelovigen en atheïsten, een schreeuwende behoefte aan was. Nederlandse dag- en weekbladjournalisten buitelden dan ook over elkaar in hun loftuitingen.”


Leezenberg verwijt Israel een combinatie van historische vertelling, filosofisch argument en politieke stellingname en het schrijven “Whig history”: een ahistorische visie die Spinoza en zijn tijdgenoten reduceert tot voorlopers van, of pionnen in, hedendaagse politieke controverses.
Volgens Leezenberg vertekent Israel Spinoza’s werk: “In de eerste plaats maakt Israel van Spinoza veel te eenduidig een atheïst. Daarmee neemt hij, verrassend genoeg, vooral de visie over van Spinoza’s vijanden. In de 17de en 18de eeuw was ‘spinozist’ vooral een scheldwoord om personen of ideeën als godslasterlijk, subversief of staatsgevaarlijk te brandmerken, een beetje zoals vandaag ‘fascist’, ‘postmodernist’ of ‘cultuurrelativist’. Maar Spinoza ontkende zelf nadrukkelijk dat hij een atheïst was. Zijn opvatting dat God immanent en alomtegenwoordig is in de schepping, is niet zonder meer gelijk te stellen aan de atheïstische doctrine dat er helemaal geen god bestaat.( zie ook mijn Spinoza-blogs)

In de tweede plaats stelt Israel al te snel Spinoza’s monisme gelijk aan het materialisme van latere Franse philosophes. Spinoza verkondigt, in reactie op onder meer het cartesiaanse dualisme tussen lichaam en ziel, dat er slechts één substantie is, ofwel één iets dat kan ‘bestaan’. Maar hij stelt deze substantie niet ondubbelzinnig gelijk aan de materie. Er zijn ook invloedrijke idealistische en pantheïstische lezingen van Spinoza, die substantie gelijkstellen aan de geest, respectievelijk God.
Algemener stelt Israel Spinoza te eenzijdig voor als een moderne filosoof [….]”

Ook in de bundel “Gedachtevrijheid versus Godsdienstvrijheid” (2007) gaan twee wetenschappers kritisch in op Jonathan Israel. Siep Stuurman ( Erasmus Univerisiteit) vraagt zich af of Spinoza, die  een geheel ander tijdperk leefde, zomaar als leermeester voor de huidige tijd kan dienen:
“De zeventiende eeuw ligt intussen al weer enige tijd achter ons. Israel beveelt Spinoza en Bayle aan als filosofische leermeesters van onze tijd. ‘Bovenal’, zegt hij, ‘dient men sterker dan thans het geval is het idee af te keuren dat religieuze leiders van welk slag ook de koers van de samenleving, de wetgeving en de politiek zouden moeten beïnvloeden ( … ) Ongeacht hoezeer het individuele personen vrijstaat – en vrij moet staan – om te geloven wat zij willen, mag veiligheidshalve niet worden toegelaten dat iemands religieuze gevoelens, of theologische criteria, een vormende invloed verkrijgen op de huidige politieke en algemene cultuur.’ De vraag die dit [betoog van Israel] natuurlijk oproept is door wie niet mag worden “toegelaten” dat religieuze of theologische denkbeelden een “vormende invloed” krijgen, en wanneer een invloed “vormend” en dus ontoelaatbaar is. Daarover geeft Israel geen uitsluitsel, en Spinoza en Bayle, die in een totaal ander politiek bestel leefden, kunnen ons hier ook niet verder helpen. In een democratie zijn dit soort zaken object van openbaar debat en parlementaire besluitvorming. De Grondwet stelt bepaalde grenzen aan wat politici op korte termijn kunnen veranderen, maar ook de Grondwet kan gewijzigd worden.[…] Ten slotte lijkt het me verstandig de hedendaagse culturele en intellectuele toestanden realistisch te bekijken. We leven niet meer in de zeventiende eeuw. Toen was religie een bepalend element in de meerderheidscultuur en vertegenwoordigden atheïsme en secularisme een kleine minderheid. Aan het begin van de eenentwintigste eeuw liggen de verhoudingen in Europa (de VS is een ander geval) geheel anders. […] Kijken we niet naar aantallen, maar naar macht, dan is een humanistisch secularisme de dominante cultuur in Europa. In deze omstandigheden is een “machtsgreep” door confessionelen niet erg waarschijnlijk. Wat politici moeten doen is de wet handhaven en een verstandig evenwicht bewaren in een samenleving waarin iedereen in zekere zin tot een “minderheid” behoort (alleen zijn sommige minderheden machtiger dan andere).”

Filosoof Marin Terpstra: “Ondanks zijn bewondering voor Spinoza leest Israel zijn werk niet als filosoof, maar als historicus. Hij schrijft een geschiedenis van de ideeën, maar deze geschiedschrijving is zelf niet bepaald door Spinoza’s denken, maar door de inhoudelijke en methodische discussies onder zijn vakgenoten. Neemt hij Spinoza’s denken nu serieus of niet? Door het presenteren van ideeën als feiten, verdwijnt de werkelijkheid van ideeën als actieve vorm van denken. De filosofie wordt teruggebracht tot een verzameling hapklare gedachten, waaruit alle leven verdwenen is. Spinoza’s denken in het bijzonder verschijnt alleen nog in de conclusies die Israel vanuit zijn eigen gezichtspunt relevant lijken, maar het denken zelf is afwezig. Het denken vraagt om herdenken: welke problemen probeert Spinoza op te lossen en is hij hierin geslaagd?”

Tags: , ,

21 Responses to “Kritiek op Spinoza-propagandist Jonathan Israel”

  1. Wim Duzijn schreef:

    Avatar van Wim DuzijnSpinoza (tijdens zijn leven in de ban gedaan door de joodse gemeenschap in dit land) vertegenwoordigde het Egyptische godsbeeld waarvan een klein deel, via de term ‘Ik ben de God die is’, is overgenomen door het religieuze jodendom. Al in de oudste piramideteksten kun je de opvatting aantreffen dat ‘God’ al het bestaande omvat. Geen primitief groepsdenken dus, maar religieus humanisme dat als belangrijkste functie van de godsdienst het scheppen van eenheid ziet.
    Dat Mozes geen jood was, maar een Egyptenaar, is een simpel feit dat veel religieuze fanatici over het hoofd zien.

  2. maria schreef:

    Avatar van mariaHoi Wim, heb je nog meer informatie over het "egyptische" wereldbeeld van Spinoza??

    "Dat Mozes geen jood was, maar een Egyptenaar", ja dat schrijft ook Freud in zijn bijzonder lezenswaard boekje "Der Mann Moses" . Een leuk blogthema, Mozes, ik ben ooit bezig geweest met een analyse van het beeld van Mozes in de literatuur en politiek.

    Reactie is geredigeerd

  3. Wim Duzijn schreef:

    Avatar van Wim DuzijnHier een stukje waarin het PANTHEISME van Einstein in zekere zin gelijkgesteld wordt aan het religieuze denken van Spinoza:

    "[Einstein] was a pantheist. He did regard the ordered cosmos with the same kind of feeling that believers have for their God. To some extent this was a simple awe at the impenetrable mystery of sheer being. Einstein also had an urge to lose individuality and to experience the universe as a whole.
    But he was also struck by the radiant beauty, the harmony, the structure of the universe as it was accessible to reason and science. In describing these factors he sometimes uses the word God, and sometimes refers to a divine reason, spirit or intelligence. He never suggests that this reason or spirit transcends the world – so in that sense he is a clear pantheist and not a panentheist. However, this reason is to some extent anthropomorphic, and to some extent involves Einstein in a contradiction.
    His religious thinking was not systematic, so he never ironed out this discrepancy. But it seems likely that he believed in a God who was identical to the universe – similar to the God of Spinoza. A God whose rational nature was expressed in the universe, or a God who was identified with the universe and its laws taken together. His own scientific search for the laws of this universe was a deeply religious quest." (http://members.aol.com/Heraklit1/einstein.htm)

  4. peter louter schreef:

    Avatar van peter louter@Wim, voor een connectie met het Egyptisch godenbeeld is denk ik weinig bewijs. Wel is uitvoerig bewezen dat Spinoza uitvoerig gebruikt maakt van oude Romeinse filosofen als Lucretius bijvoorbeeld

  5. maria schreef:

    Avatar van mariaWim, over Einstein en Spinoza heeft de Amsterdamse Spinoza-hoogleraar Herman de Duin een uitstekend boekje geschreven, waaraan ik in de volgende blog heb gerefereerd:
    http://www.volkskrantblog.nl/bericht/134313

    Maar dat zegt niets over het thema “Egypte”

    Michiel Leezenberg bekriseert Israel ook, omdat hij geen aandacht geeft aan relatie tussen de natuurwetenschappen en Spinoza:
    “Dat maakt het des te vreemder dat Israel […] überhaupt nauwelijks aandacht besteedt aan de rol van de nieuwe experimentele natuurwetenschappen in de vorming van de filosofische en politieke moderniteit; en dat terwijl Spinoza uitvoerig correspondeerde met Boyle en andere pleitbezorgers van het experiment. In plaats daarvan biedt Israels werk een nogal conventionele en ouderwetse vorm van ideeëngeschiedenis."

    Reactie is geredigeerd

  6. An van den burg schreef:

    Avatar van An van den burg@ Hallo, Maria, fijn dat je er weer bent. Ik ga jullie goed volgen, want ik weet er ook wel van af, maar aanvulling van kennis is mijn levensdoel. Groet, An.

  7. maria schreef:

    Avatar van mariaHoi An, wat leuk, dank je.
    Heb je een speciefiek interesse of vraag aangaande Spinoza??
    Reactie is geredigeerd

  8. An van den burg schreef:

    Avatar van An van den burg@ Maria, dank voor je reaktie, op dit moment niet, maar de reacties zullen misschien vragen oproepen. Gr. An.

  9. Wim Duzijn schreef:

    Avatar van Wim DuzijnJe moet het woordje ‘Egypte’ niet heilig verklaren MARIA. Ik wil alleen maar zeggen dat het godsbeeld van Spinoza niets te maken heeft met joods momotheisme, maar daarentegen alles met Egyptisch polytheisme en pantheisme. Dat is een relevante opmerking hier omdat de joodse traditie mensen leert dat Egypte het kwaad was waarvan ‘de joden’ zich dienden te bevrijden. Spinoza hoeft dus helemaal geen Egyptische teksten gelezen te hebben om een oud-Egyptisch denker te kunnen zijn.

    De verwijzing naar Egypte komt ook voor in het evangelie, waar verteld wordt dat de familie waar Jezus deel van uitmaakt naar Egypte vlucht. Jezus heeft dus ook een Egyptische opvoeding gehad. Net als Mozes. Egypte vertegenwoordigde de vedraagzaamheid. Dat is waarschijnlijk de reden waarom de priester-koning Echnaton beschouwd werd als een anti-Egyptische ketter.

    Reactie is geredigeerd

  10. maria schreef:

    Avatar van mariaWim, misschien leuk voor jou: Spinoza schrijft kritisch over de theocratie van Moses in zijn Tractatus http://www.yesselman.com/ttpelws4.htm#CXVII(56) ( dus Moses was dan misschien Egytenaar, maar wel theocraat).

    Spinoza was tegen theocratie en tegen montheismus, maar of hij nou voor polytheismus was, dat denk ik niet. Hij was voor een gegeneraliseerde naastenliefde.

  11. Betty schreef:

    Avatar van BettyJezus en Moses Egyptenaren? Interessante theorie. Ik heb jaren in Scandinavie gewoond, ik ben inderdaad een viking.

  12. maria schreef:

    Avatar van mariaBetty- echt???
    Ik ben met een Zweed getrouwd, lang in Uppsala gewoond…

    Maar over Mozes- Egyptenaar schrijft Freud erg leuk, ik zal er nog over bloggen.

    Maar erst morgen nog over Spinoza en het zionsime, Betty, dat is iets voor jou.
    Reactie is geredigeerd

  13. Betty schreef:

    Avatar van BettyIk woonde in Vaxjo.

    Nee, bespaar me weer een riedel over het zionisme- Ik geloof het wel.

    Groetjes!

  14. maria schreef:

    Avatar van mariaOver Freud/ Mozes=Egyptenaar zie http://www.robcassuto.com/Mozes.html

  15. Leon schreef:

    Avatar van LeonTsja, deze recensie van Leezenberg laat zien dat hij weinig tot niets opheeft met Spinoza’s filosofie. Dat is hem kwalijk te nemen op het moment dat hij naar Spinoza’s "wortels" in Aristoteles en Maimonides verwijst. Want Spinoza zelf verklaarde dat het gezag van Aristoteles voor hem weinig waarde had en hij vond de schriftverklaring van Maimonides "schadelijk, nutteloos en absurd."

    Het geeft ook aan dat niet voor niets Spinoza niet is opgenomen in het eindexamenthema "Rede en religie." Want de eerste selectie van daarin wél behandelde filosofen is namelijk van Leezenberg’s hand.

    Hij heeft Spinoza dus niet begrepen, wat aan de kwaliteit van zijn recensie af te lezen valt.

  16. maria schreef:

    Avatar van mariaLeon, ik geef je gelijk wat Spinoza en Aristoteles betreft.

    Ik ben een nieuwe Spinoza /Mozes blog aan het voorbereiden, maar Spinoza/Aristoteles lijkt me ook wel iets.
    Heb je literatuur om aan te bevelen?

    Over Aristoteles heb ik veel en zeer kritisch geschreven ( in het Duits) http://www.passagenproject.com/aristoteles.rtf

  17. Frans van Dongen schreef:

    Avatar van Frans van DongenVolgens Israel is het werk en het denken van Spinoza in de zeventiende eeuw als het ware de voorloper van de (radicale) verlichting in de achttiende eeuw. Overigens betwijfel ik of Spinoza nu de belangrijkste filosoof is, als de discussie gaat over de rol van religie, secularisatie enz. Ik zou willen wijzen op het werk van Nietzsche en vooral -Maria wees er al op- Freud. "De Man Mozes…." is inderdaad interessant. Nog interessanter is "De Toekomst van een illusie" van dezelfde schrijver. Als je er meer over wilt weten: Er staat op de site: Atheistischebeweging.nl een samenvatting, met een denkbeeldig vraaggesprek met Freud over zijn "De toekomst van een illusie".
    Ik wil een vraag stellen aan iedereen die meedoet aan deze discussie: Wat vinden jullie van het volgende:

    ATHEISTISCH MANIFEST:

    Een volledige scheiding van kerk en staat

    Alleen openbaar onderwijs

    Nergens in de openbare ruimte mag welke godsdienst dan ook geafficheerd worden

    Geen nieuwbouw van kerken, moskeeën, synagoges e.d. (bestaande worden gerespecteerd)

    Afschaffing van artikel 23 van de grondwet

    Religieuze bijeenkomsten verbieden voor minderjarigen

    De overheid dient min of meer dezelfde houding aan te nemen tegenover religie als tegen roken: Niet verbieden, want het is de individuele verantwoordelijkheid van de burger,….maar wel zo veel mogelijk ontmoedigen en zo veel mogelijk op de gevaren ervan wijzen

    Hoe denken jullie over een "Seculiere Partij Nederland" in het verlengde van bovenstaand Manifest ?

    Frans van Dongen
    atheistischebeweging.nl

  18. maria schreef:

    Avatar van mariaFrans an Dongen, volgende week een nieuwe blog over Spinoza.
    En over Freud ga ik ook graag door, komt nog.

    Nietzsche is negatief over de perversie areligie maar positief over religieus serieuze mensen, zoals Jezus.

  19. Frans van Dongen schreef:

    Avatar van Frans van DongenBlog over Spinoza lijkt me een goed idee.
    Ik ben bezig met "Enlightenment Contested" van Israel en de "Ethica" van Spinoza.
    Zou het niet beter zijn om het blog wat "breder" te maken en bijv. Nietzsche en Frued er ook bij te halen ? Wat zij over godsdienst hebben beweerd is in filosofisch opzicht en in psycho-analytisch opzicht veel interessanter.
    Nietzsche zegt over Jezus: "Goed beschouwd is er maar een christen geweest en die is gestorven aan het kruis".
    Positief was hij echter niet over religie. Ook niet over religieus serieuze mensen. Religie zette de moraal op z’n kop, vond hij. De boeddhisten kwamen er nog het minst slecht af bij Nietzsche. Omdat die godsdienst het individu niet tot "slecht en schuldig" verklaart, zoals het christendom dat wel doet.
    Overigens vond hij het boeddhistische streven naar "Nirwana", het absolute niets, ook maar onnatuurlijk.
    Ik heb een stukje geschreven over "Nietzsche en de christelijke moraal". Als je het wilt lezen; het staat op mijn site: atheistischebeweging.nl
    klikken op FILOSOFIE en naar Nietzsche.

  20. Leon schreef:

    Avatar van LeonNu blijkt dat Leezenberg ook een beslissende stem heeft gehad bij het niet opnemen van Spinoza in het boek ‘Rede en religie’.

    Dit boek is verplichte eindexamenstof voor VWO scholieren die het vak filosofie kiezen.

    De rol van Leezenberg op dit vlak is uiterst discutabel. In diverse (publieke) optredens heeft hij al te kennen gegeven slechts weinig aan Spinoza studie te hebben gedaan. Naar nu blijkt heeft hij Spinoza (via slinkse manipulatie?) ook voor eindexamenleerlingen kaltgestelt.

    Het onderzoeksartikel dat op deze kwestie ingaat, http://www.despinoza.nl/spinoza/artikelen/strijd_om_spinoza.shtml, is te vinden op http://www.despinoza.nl.

  21. maria schreef:

    Avatar van maria"Rede en religie" heb ik in huis , het is een goed boek.

    Ik zal de hele kwestie nog bestuderen, en erover bloggen.

    Dank je.

Leave a Reply



Recente berichten

Categorieën

Tags

Archief