Wetenschap Kunst Politiek

Rorty over wijsheid, imaginatie en Spinoza

21 comments
De in juni 2007 overleden pragmatische filosoof Richard Rorty was in 1997 Spinoza-hoogleraar in Amsterdam. In zijn rede Is it desirable to love truth? gaf Rorty kritiek op Spinoza. Spinoza is namelijk de denker van de rationaliteit. Spinoza heeft geen waardering voor metaforen of voor imaginatie. Rorty eindigde zijn eerste Spinozalezing met een definitie van wijsheid als het vinden van nieuwe metaforen en woorden. Hij stelt voor Spinoza te “transcenderen” (mij woordkeuze) in de richting van meer imaginatie: “To be wise, I would suggest, is to find a balance between our idiosyncratic fantasies and our dealings with other people, between the language in which we talk to ourselves about ourselves and the language which we use in talking to others about our shared vales. This proposal for a redefinition of wisdom has at least the following advantage: it gives us a reason for calling people like Socrates and Spinoza, Nietzsche and James ‘wise’. For these are people who managed to change our common language, to give us richer and more complex ways of speaking .They did so by finding ways of putting their own idiosyncratic vision into terms which the rest of us could pick up and use. They put forward metaphors and paradoxes which sounded strange, and perhaps crazy, to their contemporaries, but which later generations were able to literalize and thereby appropriate. Their wisdom consisted in finding a way of modulating between old ways of speaking and new ways of speaking, in such a way as to broaden our imagination and thus enrich our lives.  They were able to remain faithful to themselves and also to serve others, thereby bringing the private and the public together. To praise these men for this reason amounts to inverting Spinoza’s hierarchy [that is that reason has priority above imagination, M.T.] by giving imagination priority over intellect. This inversion is accomplished by saying that wisdom is not the ability to systematize and interrelate all of our beliefs, but rather the ability to find new words in which to say new things, to make paradox palatable by incorporating it in a new language-game. Defying Spinoza by giving more importance than he did to metaphor, imagination and history is, I think, the best way to appreciate his most important insight: that two incompatible descriptions of the same world may equally valuable, as long as they are treated as  tools for alternative purposes rather than as rivals.”

Tussen imaginatie en rationaliteit hoeft er dus geen tegenstelling te zijn, zowel kunst als ook wetenschap hebben zowel rationaliteit alsook imaginatie nodig.

maria trepp

Tags: , , ,

21 Responses to “Rorty over wijsheid, imaginatie en Spinoza”

  1. Mihai schreef:

    Avatar van Mihai
    Metaphors kill more people than reason.

  2. maria schreef:

    Avatar van maria
    Wat ben je toch een erge rationalist.

    Toch heb je geen ongelijk.
    In een column over metaforen schrijft de Leidse astrofysicus Vincent Icke: "Beeldspraak is levensgevaarlijk. […] leidt tot haat en doodslag.[…]

    Als wetenschapper zou ik er dus goed aan doen mij verre te houden van zulke formuleringen. Maar soms bedenk ik er een die ik zo aardig vind […] .Soms ook is het onvermijdelijk, zoals wanneer je probeert iets natuurkundigs uit te leggen aan gemeen publiek [..]”

    Deze hele column, genoemd ‘To the mattrasses’, gaat over beeldspraak en staat in Passie en precisie, p 84 ff.

  3. Mihai schreef:

    Avatar van Mihai
    @maria

    ==Wat ben je toch een erge rationalist.==

    Ik ben voor fantasie tijdens het scheppingsproces van ideeën. Maar daarna moeten ze in klare taal uitgedrukt worden. Men mag ook metaforen gebruiken om iets uit te leggen, maar niet via metaforen de pretentie hebben om waarheid te vertellen.

    Reactie is geredigeerd

  4. maria schreef:

    Avatar van maria
    Nee het zijn gescheiden sferen, daar heb je gelijk.
    Toch meen ik met Rorty dat kunst en imaginatie belangrijke domeinen zijn, al vertel je darmee niet DE WAARHEID, maar "een" belangrijke waarheid.
    Reactie is geredigeerd

  5. Mihai schreef:

    Avatar van Mihai
    Ik zeg ook tegen mijn leerlingen tijdens de skiles dat ze een olifant zijn, of dat ze op eieren moeten skiën. Maar ik leg ze ook uit wat de uiteindelijk de bedoeling is, welke krachten zicht ontwikkelen tijden zo’n bocht en hoe je deze als beste kan benutten. Terwijl de metafoor ze helpt bereiken wat ze willen bereiken, geeft de natuurkundige taal hen een inzicht en wat we doen, motiveert en laat zien dat we niet met woodoo bezig zijn.

    En filosofen gaan helemaal de mist in met metaforen. Bijvoorbeeld Dennett en zijn drie stances (the physical, design and intentional) die niets anders zijn dan metaforen. Hij heeft echter de pretentie om een waarheid te spreken als hij over de design en de intentional stance praat. Da’s gelul van de bovenste plank. Want hiermee kan hij zijn charlatanerie binnen de theorie smokkelen.

  6. Erik van Donk schreef:

    Avatar van Erik van Donk
    @Maria,

    Of je nu van de rationele kant of van de emotionele begint met het bekijken van een zaak of probleem, als je er maar lang en goed genoeg over nadenkt, kom je in beide gevallen op hetzelfde punt uit.

    Ieder van ons heeft de "wereld" en onze interactie met de "wereld", inclusief onze onderlinge interactie – op bepaalde manieren gekweekt. Sommige van deze manieren zijn ons onderwezen, sommige hebben wij ons zelf aangeleerd, sommige hebben wij zelf gecreeerd, sommige zijn het voortgevloeid uit ongeval of toeval. Onze unieke blik op wereld vormt de basis voor wat wij individueel waarnemen en ervaren, hoe wij waarnemen wat wij waarnemen, hoe wij op onze waarnemingen reageren, hoe wij onze reacties evalueren, en hoe deze evaluaties in onze dagelijkse reacties/aanpassingen resulteren in wat er in en over "onze wereld" gebeurt.

    In de woorden van http://time-binding.org/index.htm, een "persoon heeft de neiging de wereld te zien in overeenstemming met de woorden die hem geleerd is te gebruiken.", of misschien meer voor jou: "The real voyage of discovery consists not in seeking new landscapes, but in having new eyes." (Marcel Proust)

  7. Willem Hofkenbra schreef:

    Avatar van Willem Hofkenbra
    Tsja, het is een mededeling van een non-filosoof, maar Zen en de kunst van het etc. doet toch al kond van die samenhang?

    In de muziek (ikke: gitaar: jazz-fusion) zelfde laken een pak. Louter op gevoel kom je nergens. De ratio (muziektheorie) kan tot een meer ontwikkeld gevoel leiden. Een gevoel dat ook verder gaat dan louter extase. Meer een gegronde extase. En nadat de verwondering over de extase ophoudt, een nieuwe loot aan het begrippenkader.

    Dat zal in de filosofie ook zo zijn. Ik lees hierboven een hoop begrippen die voor mij geen lading hebben maar voor jullie wel. Maar als ik op papier zie staan: F7(#9 b13) – Bb6 /Bb9, dan is mijn hele wezen vervuld met bluenotes.

    Een goeie kloppende ratio (?: Gulden Snede?) lokt gevoel uit…

  8. Erik van Donk schreef:

    Avatar van Erik van Donk
    Goh, Willem

    Jij speelt gitaar, ik basgitaar, Maria dwarsfluit….muzikaal blogje wordt dit.

  9. Willem Hofkenbra schreef:

    Avatar van Willem Hofkenbra
    Nav vdDonk en Proust: Ik zie het in 3’en:
    – nieuwe dingen zien;
    – dingen anders zien;
    – de dingen zien zoals ze zijn.

    Die laatste lijkt onmogelijk (daar hebben de filosofen begin 20e eeuw zich al het hoofd over gebroken: Das Ding an sich).

    Mijn grote vriend Rudolf Steiner – ooit wegens volslagen onbegrip te boek gesteld als racist: hij is het niet en ik ben het niet! – schreef er een prachtige benadering over in zijn "Filosofie der Vrijheid". Een boek dat "ogen opent" (zonder dat ik een adept moet worden genoemd, zo is het ook weer…).

    Het besef dat "It’s all in the eye of the beholder" creeert mogelijkheden.

    Maar ook hier geldt dat filosofische kennis gepaard moet gaan met filosofisch gevoel.

    Steiner doet een appel op dat gevoel. Later in zijn leven heeft ie dat gevoel benadrukt. Op zijn eigen eigenaardige en vermeend talentvolle wijze.

    Maar streef niet naar kennis zonder gevoel. Een rationele speurtocht naar Das Ding an sich stelt jezelf teveel ter discussie en leidt tot vervreemding en uiteindelijk tot niks (Het nietige niks van Harry Mulish?). Een emotionele zoektocht ernaar is een contradictie.

  10. Willem Hofkenbra schreef:

    Avatar van Willem Hofkenbra
    Praten over filosofie hoort toch ook te verzanden in muziek!?

    Als Maria klaar is met haar blog richten we een band op.

  11. anoniem schreef:

    Avatar van anoniem
    De meest pragmatische filosoof die ik ken was Bertrand Russell.
    Zij die willen neuzelen over filosofie moet ik afraden z’n History of western philosophy te lezen, elke filosoof wordt tot de grond toe afgebrand.

    Wie wil weten hoe Nietsche zo gek werd kan ik aanraden:

    Rüdiger Safranski (translated Shelley Frisch), ‘Nietzsche, A philosophical biography’, London, 2002

  12. maria schreef:

    Avatar van maria
    @Mihai,
    “Bijvoorbeeld Dennett en zijn drie stances (the physical, design and intentional) die niets anders zijn dan metaforen. Hij heeft echter de pretentie om een waarheid te spreken als hij over de design en de intentional stance praat. Da’s gelul van de bovenste plank. Want hiermee kan hij zijn charlatanerie binnen de theorie smokkelen”

    Ik ken Dennett niet. Maar zonder twijfel verkopen veel postmodernen hun fantasieen als wetenschap.
    Rorty heeft de voeten meer op de grond dan anderen. Weliswaar zegt hij dat er geen absoluut verschil is tussen feiten en meningen ( feiten zjn oncontroversiele meningen) , maar beklemtoont hij altijd dat er natuurlijk wel een van de mensen onafhankelijke werkelijkheid bestaat, en dat men voor zijn meningen met goede argumentatie moet vechten. Het volstaat dus zeker niet zomaar onzin te verkopen, zonder redenering, en zonder debat.
    Een levend debat, daar hecht Rorty terecht grote waarde aan.

    @Erik: Alfred Korzybski ken ik niet, maar semantiek- altijd interessant. En Proust sowieso. De subjectieve kijk, ja daar gaat het om- en de subjectieve kijk heeft zelfs ook een waarde in de wetenschap, als je de subjectiviteit maar niet als objectiviteit probeert te verkopen.

    @Willem Hofkenbra: “Louter op gevoel kom je nergens. De ratio (muziektheorie) kan tot een meer ontwikkeld gevoel leiden.”
    Zee goed gezegd, absoluut waar- en Rorty zou de eerste zijn dit te onderschrijven.

    “Praten over filosofie hoort toch ook te verzanden in muziek!?”

    Ja, absoluut. Filosofie moet eindigen in kunst of in politiek of in beide. Zie Rorty.

    ”Als Maria klaar is met haar blog richten we een band op.”
    Bandje, graag. Al speel ik op het moment weer hoofdzakelijk barok, ben gisteren begonnen met een fluitconcertje van Pergolesi, al speel ik het maar op halve tempo.
    “Klaar is met haar blog???”Huh?

    @anoniem: Safranski, Nietzsche, alles prima. Bertrand Russell is me vooral bekend omdat hij zich succesvol ervoor heeft ingezet dat mijn pacifistische oom Heinz Brandt uit het DDR-gevangenis vrij kwam, zie onder Heinz Brandt op Wikipedia.

  13. Voorzitter BOTS schreef:

    Avatar van Voorzitter BOTS
    Hoe vind je waarheid? Via de ratio of via het gevoel?
    Waarover wil je de waarheid weten? Is de motivatie juist over dat ene specifieke de waarheid te weten nu rationeel bepaald of emotioneel?
    Op een dag koop je een nieuwe auto. Plotseling zie je hetzelfde type overal rijden. Voorheen zag je dat niet. Waarnemen is selectief. Selectie ofwel door emotie ofwel door de rede. Terwijl er veel meer is dan je ziet.
    Dus ratio en emotie beperken beide het zicht op de werkelijkheid.
    De discussie moet dus gaan over de werkelijkheid achter de schijnbare.
    En wie zegt dat die andere werkelijkheid niet bestaat, laat zich beperken door zijn kleinmenselijke verstand, of door zijn angstige emotie.
    Over die andere werkelijkheid, de onzichtbare, zonder religeus te willen worden, sprak Plato reeds.
    Iedereen hier boven heeft gelijk en tegelijkertijd niemand.

  14. maria schreef:

    Avatar van maria
    Het probleem is dat de waarheid zich voor geen enkel individu openbaart. Daarom menen pragmatisten als Rorty en Habermas, dat de waarheid alleen in een collectieve proces van openbare dialoog gevonden kan worden, als een soort van nooit te bereiken maar wel te benaderen streefpunt.

    Elke subjectieve waarneming doet er toe. Maar het is belangrijk dat je je subjectieve waarneming en je gevoelens goed probeert te beschrijven, en ook te achterhalen, waarop deze waarneming en je bijhorende gevoelens gebaseerd zijn.
    Vaak kom je dan bij je eigen ideologische leergeschiedenis terecht, en die hoort dan ook een onderdeel van de discussie te zijn.
    Wat mezelf betreft: ik vertel altijd dat ik uit een Duitse Lutherse domineesdynastie kom. Daardoor is mijn denken gekleurd maar dat maakt niet uit: het denken van iedereen is gekleurd, en degene die dat niet willen toegeven zijn gevaarlijker en uiteindelijk minder objectief dan degene die hun eigen standpunt proberen te beschrijven ( ook al kan dat nooit volledig lukken).

  15. Voorzitter BOTS schreef:

    Avatar van Voorzitter BOTS
    Wie spreekt weet het niet. Wie het weet spreekt niet.

  16. maria schreef:

    Avatar van maria
    Ja, we zijn opgezadeld met paradoxen.
    Absolute, onoplosbare paradoxen ( niet Aristotelische, leuke raadseltjes!) en dat maakt volgens sommigen het leven tot een hel.
    Dat zou ik zelf niet willen zeggen, maar de paradoxen zorgen voor een diep niet-rationale structuur in het leven.
    Ja, dat zeg ik zeker ook vanuit de Lutherse traditie die aan paradoxen gehecht is, waarentegen de Nederlanders liever hun vrije-wil- Erasmus achter na rennen…

  17. Wim Duzijn schreef:

    Avatar van Wim Duzijn
    Een beetje een raar, want zeer onzakelijk, argument MARIA, die verwijzing naar ‘jouw belangrijke pacifistische oom’, waar ANONIEM toch duidelijk Russel’s PRAGMATISME benadrukt.

    Daarom verwijs ik hier naar het rationele tien-punten-plan van Russell, een zakelijke, niet naar opschepperij verwijzende opsomming van criteria waaraan een intellectueel moet voldoen. Ik heb er twee stelregels uitgelicht:

    * When you meet with opposition, even if it should be from your partner or your children, endeavour to overcome it by argument and not by authority, for a victory dependent upon authority is unreal and illusory.
    * Have no respect for the authority of others, for there are always contrary authorities to be found.

    Lees verder: http://www.lewrockwell.com/wall/wall12.html

  18. Ruud Zweistra schreef:

    Avatar van Ruud Zweistra

    maria / 13-06-2007 10:57
    Het probleem is dat de waarheid zich voor geen enkel individu openbaart. Daarom menen pragmatisten als Rorty en Habermas, dat de waarheid alleen in een collectieve proces van openbare dialoog gevonden kan worden, als een soort van nooit te bereiken maar wel te benaderen streefpunt.

    Reactie:
    Het probleem dat daar waar in deze uitpsraak een deel van de waarheid zit, het overgrote deel der gebruikers ervan hem gebruiken om zichzelf en anderen te perverteren naar het idee dat er dus geen objectieve werkelijkheid bestaat. En vervolgens alle waarden gaan relativeren.

    Alleen al op grond van dit, uiterst pramatisceh argument dient deze zienswijze dus verworpen te worden, en vervangen door die simpelere: er bestaat wel degelijke een objectieve werkelijkheid, alleen heeft iedereen daar een andere blik op. Maar door goed redeneren, kan zelfs een enkel individu een groot deel van die werkelijkheid doorgronden.

    En dat alles aandachtig dat andere prachtige adagium van Confucius:

    Het leven is in feite simpel, maar we staan erop om het ingewikkeld te maken.

  19. maria schreef:

    Avatar van maria
    @Wim: “Een beetje een raar, want zeer onzakelijk, argument MARIA, die verwijzing naar ‘jouw belangrijke pacifistische oom’, waar ANONIEM toch duidelijk Russel’s PRAGMATISME benadrukt.”

    Helemaal niet raar, omdat het wel ter zake doet dat de pragmatist Russell zijn theorie oer de vrijheid in de praktijk heeft gebracht!!! Trouwens sorteert Russell eigenlijk niet onder het etiket “pragmatisme”, tenminste zeker niet als een boegbeeld van het p.

    Maar heel erg bedankt die tien punten zijn zeer belangrijk

    @Ruud, “Het probleem dat daar waar in deze uitspaak een deel van de waarheid zit, het overgrote deel der gebruikers ervan hem gebruiken om zichzelf en anderen te perverteren naar het idee dat er dus geen objectieve werkelijkheid bestaat. En vervolgens alle waarden gaan relativeren.”

    Dat is waar, en daar zie ik dan zeker ook een probleem in.
    Maar een ander probleem is, dat neoconservatief rechts overal relativerende postmodernen ziet, ook daar waar deze helemaal niet zijn.
    Een relativerende postmodern zal niet argumenteren, immers, alles is in gelijke mate waar of onwaar.

    Maar ik en veel van mijn vrijzinnige medestanders argumenteren wél. Ik ben wel ervan overtuigd dat er een objectieve werkelijkheid is, alleen kan geen van ons echt zeker weten wie deze werkelijkheid beter kan herkennen dan de ander, dus jongens, we moeten doorgaan met argumenteren.
    Niks relatief!

    En het leven is zowel simpel: hou van je naaste zo veel als van jezelf
    Alsook ingewikkeld: de meesten zijn geneigd hun naasten de spullen af te pakken of hun van het een en ander te beschuldigen, en zodoende ontstaat veel complexiteit.
    Zie ook Bert Wagenkamp in de Volkskrant van vandaag…

  20. laila schreef:

    Avatar van laila
    Aha; een stokpaardje van mij ook:
    spiritualiteit,
    maar bij de filosofen, voor zover ik ze begrijp, vind ik niet veel "meer".

    Vanmorgen in de trein las ik het boek:
    Spirituele Intelligentie:
    De kwaliteit die grenzen verlegt,
    van Danah Zohar ( psycholoog) en Ian Marshall ( psychiater).
    De SQ wordt onder andere vanuit de neurologie verklaard. Recent onderzoek van Pare en Llinas over de neurale oscillaties van 40 Hz in de hersenen toont onder andere aan dat bewustzijn een intrinsieke eigenschap van de hersenen is. Dit onderzoek ligt in de lijn van de boeddhistische denkers , aldus Zohar en Marshall.

    Het is een rijk boek met uitstapjes naar filosofen, Ronald Laing ( Verdeelde Zelf) en
    psychiatrie , poezie en zelfs Mr Eckhart.

    In ieder geval heb ik iets gelezen waar ik rooie oortjes van kreeg. Een soort Masloviaansde Piekervaring:-)

    Maar nu ga ik naar buiten voor een shot javaanse jongens.

    Groet
    Laila

    Overigens: Op mijn hoogeschool is een groep bezig met SQ en ontwikkelingen daarbinnen. Onder andere met als doel de SQ te gebruiken voor assessment.

  21. maria schreef:

    Avatar van maria
    Ga ik lezen ,Laila, zeer interessant!

Leave a Reply



Recente berichten

Categorieën

Tags

Archief