Wetenschap Kunst Politiek

De moraal van Primo Levi: humor en speelsheid

20 comments

Primo Levi is bekend als literaire getuige van de Holocaust. Maar hij is meer dan een getuige; zijn werk bevat een impliciete en expliciete moraal, die beschreven werd door de literatuurkundige Robert S.C. Gordon (Primo Levi’s ordinary virtues). Recentelijk heeft de Leidse Cleveringahoogleraar Kees Schuyt de moraal van Primo Levi als uitgangspunt genomen voor een alternatief model van deugden, dat een moderne en onheroïsche vorm van het klassieke deugdenideal wil zin.
Helena vroeg gisteren verrast naar het deugdenmodel van Levi. Zij verwees naar het Levi’s boek Is dit een mens. Een belangrijk gedicht uit dit boek geeft aan, dat het Levi hier om veel meer gaat dan om over de Holocaust te getuigen. Hij vraagt naar het wezen van de mens:

Is dit een mens

Gij die veilig leeft
In uw beschutte huizen,
Gij die ’s avonds thuiskomt
Bij warme spijs en dierbare gezichten:
Bedenkt of dit een man is
Die werkt in de modder
Die geen vrede kent
Die vecht om een stuk brood
Die sterft om een ja of een nee.
Bedenkt of dit een vrouw is
Zonder haar en zonder naam
Zonder herinnering aan wat was
Met lege ogen en koude schoot
Als een kikvors in de winter.[…]

Levi is een moralist. Hij observeert, analyseert en beoordeelt menselijk gedrag. Hij probeert de Holocaust een onderdeel te maken van de manier hoe wij allemaal tegen de mens aan moeten kijken. Daarbij blijft Levi ( tenminste in eerste instantie, hij heeft later veel pessimistischere teksten gepubliceerd) een liberale, verlichte humanist.

Kees Schuyt vat het door Gordon bij Levi gevonden systeem van deugden samen als volgt:

“Allereerst zijn er vier ethische deugden: goed kijken en nauwkeurig observeren,bijvoorbeeld hoe de Duitsers de taal verkrachtten, waardoor ze hun onschuldige gevangenen vernederden en waardoor het geweld jegens medemensen minder remmingen ondervond.

De tweede deugd sluit hierbij aan: zorgvuldig en precies taalgebruik, weten wanneer je moet zwijgen en wanneer je iets moet zeggen (dit is niet hetzelfde als politiek correct taalgebruik). Taal is wezenlijk voor iemands identiteit. Slordige en vuile taal beledigt en maakt de weg vrij voor geweld.

Herinneren en ervaringen vastleggen in het geheugen is de derde moderne deugd. Primo Levi wilde getuigenis afleggen van de barbarij die hij en miljoenen anderen moesten meemaken. Een samenleving die haar geheugen kwijt is geraakt of er geen belang meer in stelt, wordt hard en onmenselijk.

De vierde ethische deugd is vindingrijkheid, de mogelijkheid om slim om te gaan met wat je om je heen aantreft, weten waarvoor je gewone dingen ook anders kunt gebruiken, bijvoorbeeld een stuk ijzerdraad om je broek op te houden of weten hoe je enkele druppels water kunt veroveren uit een kapotte kraan.

De vier volgende, door Gordon helder beschreven en benoemde, deugden zijn vooral praktisch van aard: een gevoel voor maat en grens (dit beantwoordt nog het meest aan de klassieke Griekse deugd), een houding van ‘trial and error’, hetgeen neerkomt op het durven maken van fouten en er tegelijk van willen leren.

Vervolgens noemt Gordon ‘dingen in het juiste perspectief zien’, kritisch en opnieuw naar zaken durven kijken, niet overdrijven, niet minimaliseren, niet majoreren, niet moraliseren, maar realistisch de werkelijkheid onder ogen zien.

De laatste praktische deugd is creativiteit: zich flexibel en inventief kunnen aanpassen aan steeds weer wisselende omstandigheden. Een begin maken met iets, initiatief nemen en nieuw durven te beginnen aan iets. Scheppend ordenen. Hierin ontmoeten wetenschap en literatuur elkaar, de scheikundig onderzoeker en literator.

Daarna komen drie sociale deugden, die voor het sociale leven onontbeerlijk zijn: common sense, vriendschap en het vertellen van verhalen.

Common sense is meer dan gezond verstand en anders dan wat iedereen vindt. Het is een beroep doen op wat iedereen altijd al wist, omdat het bij de onmiskenbare eigenschappen van mens-zijn hoort. Het is ook het gevoel van gemeenschappelijkheid, ‘sense of the common’. Zo wordt vriendschap niet uit nut geboren, maar komt ze voort uit gemeenschappelijke ervaringen, uit samen dingen doen of ondergaan. Levi is de verteller bij uitstek, die niet ophoudt anderen wakker te houden, letterlijk in het kamp, figuurlijk na de oorlog.

‘Story telling’ is al vaker als een belangrijke vorm van overdracht van morele waarden beschouwd, maar bij Levi wordt het een levensfilosofie: ik vertel, dus wij bestaan. Het vertellen van een levensverhaal van elk gewoon mens schept een band en kent een plot die ons iets vertelt. Een sprookje boort de morele intelligentie van kinderen aan. Literaire verbeelding scherpt de morele sensitiviteit van volwassenen.

Twee onmisbare persoonlijke deugden sluiten de rij: humor en speelsheid. Met enige ironie naar jezelf kijken maakt vrij en spontaan plezier hebben in wat we met elkaar doen of wat we met elkaar uitspoken, geeft een bevrijding van alledaagse lasten.

Kortom, zo zegt Primo Levi in zijn gehele oeuvre, de verbetering van de onderlinge verstandhouding tussen mensen ligt niet besloten in de grootse en meeslepende daden en in de grote, oude deugden, maar in de dagelijkse oefening in kleine deugden. Iedereen die wil kan er in alle omstandigheden direct mee beginnen.”
(Steunberen van de samenleving, 2006, p 304 ff. )

Tags: , , , , ,

20 Responses to “De moraal van Primo Levi: humor en speelsheid”

  1. Helena schreef:

    Avatar van HelenaWat goed dat je hier over schrijft. Eigenlijk wist ik wel dat primo Levi over de mens schrijft en het gedrag analyseert en hoe de mens kon overleven (als dat al gebeurde) maar dat van die deugden en welke deugden dat zijn nee dat wist ik niet…

  2. Partout schreef:

    Avatar van PartoutPrima Primo!

    De slechten hebben de kampen overleefd, uiteindelijk kon hij deze waarheid als oud-kampgevangene toch niet aan en stapte hij alsnog in de liftkoker..

  3. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp@Partout, over de zelfdoding van joden tijdens en na de oorlog heb ik heeel veel gezegd en geschreven, dit is zelfs een van de belangrijke thema’s die ten gronde ligt aan de Leidse censuuraffaire. Zie ook het hoodstuk uit mijn onderzoek http://www.passagenproject.com/selbstmord.html
    Morgen waarschijnlijk een blog hierover.

    Frits Abrahams heeft in zijn NRC column in september 2006 over Levis donkere kant geschreven:

    "Wie wat bewaart, heeft wat – om te lezen bijvoorbeeld. Zoekend in oude spullen, stuitte ik op een nummer over Primo Levi van het literaire blad Bzzlletin uit 1992. Ik vond daarin een artikel dat ik destijds over het hoofd moest hebben gezien:
    De afscheidsbrief door de Amerikaanse schrijfster Cynthia Ozick. Het bleek een indringend essay te zijn over Levi’s laatste boek, De verdronkenen en de geredden.

    Dat boek, een essaybundel uit 1986 over onderdrukkers en onderdrukten (zoals Levi zelf) in de concentratiekampen, had grote indruk op me gemaakt. Ozick maakt haarscherp duidelijk hoezeer het boek afwijkt van de eerdere boeken van Levi over de kampen. Waar hij vroeger opmerkelijk koel-analytisch te werk ging, daar geeft hij de Duitsers er in dit boek fel van langs. Zo verwijt hij ‘de overgrote meerderheid van de Duitsers’ dat ze Hitler hadden gevolgd "zolang geluk en gewetenloosheid zijn ster deden rijzen".

    Tot daartoe was ik nog op bekend terrein, maar dan legt Ozick gedurfd een rechtstreeks verband tussen dit boek en de zelfmoord van Levi in 1987. "Levi wachtte er meer dan veertig jaar mee; en hij werd pas een zelfmoordgeval toen hij de passie toeliet en terug ging slaan", schrijft Ozick. "Ik betreur het dat voor hem woede (…) gelijkstond met zelfvernietiging." Ik haalde de biografie van Levi door Carole Angier erbij. Dacht zij er ook zo over

    Bij Angier is de werkelijkheid complexer, zij wijst uitvoerig op de moeilijke privésituatie van Levi. Hij was depressief, bang voor ziekte en ouderdom en hij ging kapot aan de zorg voor zijn oude moeder en schoonmoeder.

    "Zij is verlamd en ze verlamt mij", zei hij over zijn moeder. Hij keurde het af dat zijn vrouw zich alleen nog maar aan deze moeders wijdde. "Ik probeer nog enige weerstand te bieden, te overleven, wat tijd beschikbaar te houden voor mezelf, zonder dat me dat altijd lukt", klaagde hij in een interview met Germaine Greer.

    Angier onderschrijft wél gedeeltelijk de constatering van Ozick, dat in De verdronkenen en de geredden een andere Levi was opgestaan. In zijn eerste boeken over het kampleven was de mens uiteindelijk toch nog bestemd voor deugd en kennis, niet voor beestachtigheid. In zijn laatste boek is de mens grijs geworden: in dezelfde mate in staat tot het goede en het kwade.

    Het merkwaardige was, stelt Angier vast, dat de vrienden van Levi en de critici in Italië de verandering bij Levi niet merkten, zij bleven zijn vertrouwen in de mensheid beklemtonen. "We hadden het boek zorgvuldiger moeten lezen", zegt een vriendin in de biografie.

    Ik las het met enige huivering. Want dit betekende dat Levi op twee cruciale momenten in zijn leven door zijn eigen geestverwanten niet begrepen was. Zijn eerste boek over het kampleven, het meesterlijke Is dit een mens, was immers in 1947 door vier Italiaanse uitgeverijen afgewezen. Daaronder ook uitgeverij Einaudi, waar collega-schrijver Natalia Ginzburg (en volgens haar ook Cesare Pavese) verantwoordelijk waren voor die beslissing. Men vond het boek te somber en veronderstelde dat er geen markt voor was. Het was een slag die Levi nooit zou vergeten, schrijft Angier.

    Misschien kwam hij aan het einde van zijn leven tot de conclusie dat hij te veel slagen had gehad, dat het nu genoeg was geweest."

  4. alib schreef:

    Avatar van alibHeel goed. De kleine deugden, niet het supra-individuele: god, de een of andere ideologie, de staat. Dicht bij (je)zelf blijven…

    Het was toch een trap waarvan hij ‘stortte’?

  5. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria TreppHet is niet echt duidelijk wat toen gebeurde Maar hij had depressies.

  6. Jezzebel schreef:

    Avatar van JezzebelDankjewel Maria voor dit artikel.
    Primo Levi was voor mij de schrijver die me over waardigheid leerde.
    Zoals David Grossman in zijn boek Zie: Liefde me over de rol van slachtoffer en beul leerde.

  7. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria TreppGrossman ken ik niet. Zal ik lezen.

  8. ben van rooij schreef:

    Avatar van ben van rooijMaria,
    Mooi onderwerp
    Heb het met grote belangstelling gelezen

  9. Rolf van der Marck schreef:

    Avatar van Rolf van der MarckMaria, mijn complimenten voor de mooie heading van Mathias, en voor jou dat je Mathias heb herkend als talent en erkend met jouw verzoek/opdracht!

  10. lidy schreef:

    Avatar van lidyDit verhaal, het gedicht,deze man, zijn wijsheid grijpt mij ook aan. Mooi Maria!…

  11. Astroloog schreef:

    Avatar van AstroloogIk heb op WIKIPEDIA wat info gezocht. Iemand die zulke moralistische antigedichten schrijft (de literaire waarde is vanwege de dwingerige moraal die uit de gedichten spreekt nihil) zal zelf – denk je – alle ellende van het kamp ervaren hebben. Het tegendeel blijkt het geval te zijn. Auschwitz was voor hem het tegendeel van ‘een vernietigingskamp’. Hij werd vanwege zijn technisch-chemische kwaliteiten zelfs op een positieve wijz behandeld, hetgeen aantoont dat Auschwitz in de eerste plaats een werkkamp was.

    "Levi survived because of a conjunction of circumstances. He knew some German from reading German publications on chemistry; he quickly oriented himself to life in the camp without attracting the attention of the privileged inmates; and he used bread to pay a more experienced Italian prisoners for German lessons and orientation in Auschwitz. His professional qualifications were also useful; in mid-November 1944 he was able to secure a position as an assistant in the Buna laboratory that was intended to produce synthetic rubber, and therefore avoided hard labour in freezing temperatures outdoors. Shortly before the camp was liberated, he fell ill with scarlet fever and was placed in the camp’s sanatorium. This was a fortuitous development; in mid January 1945 the SS hurriedly evacuated the camp as the Red Army approached, forcing all but the gravely ill on a long death march that led to the death of the vast majority of the remaining prisoners. Levi’s illness spared him this fate." http://en.wikipedia.org/wiki/Primo_Levi#Auschwitz

    Het boven geciteerde gedcht eindigt als volgt:

    Consider that this has been:
    I commend these words to you.
    Engrave them on your hearts
    When you are in your house, when you walk on your way,
    When you go to bed, when you rise.
    Repeat them to your children.
    Or may your house crumble,
    Disease render you powerless,
    Your offspring avert their faces from you.

  12. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria Trepp@Astroloog : “Iemand die zulke moralistische antigedichten schrijft (de literaire waarde is vanwege de dwingerige moraal die uit de gedichten spreekt nihil”
    Je hebt een punt hier, dit is een moeilijk thema.
    Maar alleen vanwege de moraal is de literaire waarde niet afwezig. De literaire waarde kan er wel degelijk zijn, ook al is er moraal.

    “Hij werd vanwege zijn technisch-chemische kwaliteiten zelfs op een positieve wijze behandeld, hetgeen aantoont dat Auschwitz in de eerste plaats een werkkamp was.”
    Ik denk dat je je geen goed begrip van maakt hoe het leven in Auschwitz was.
    Je denkt dat hij vrolijk fluitend zijn werk deed???
    Dit vind ik nog het allerergste: de overlevenden hun overleven te verwijten. Komt vaak voor, natuurlijk.

  13. lidy schreef:

    Avatar van lidyEen moralistisch anti-gedicht,wat is daar nu toch weer verkeerd aan. Voor mij mag trouwens het anti er wel uit. Een beetje dubbelop. Een goed moralistisch gedicht moet vooral werken op het geweten. Luister naar protestsongs, allemaal moralistische (anti) gedichten. Wat is er verkeerd aan om een moraal op die manier te verwoorden, tenzij je elke moraal afwijst. Luister naar hiphop en weet ik wat voor nieuwe lichtingen er zijn. Elke tijd heeft weer en manier om te protesteren tegen de heersende orde.

    Ik vind het griezelig Wim als je Auschwitz een werkkamp noemt. Ik was er niet bij, maar ik wil de documentatie en de beelden hierover wel geloven. Ik wel. En de wijze waarop mensen zich daar in leven probeerden te houden nooit en te nimmer veroordelen.Dat noemen ze een overlevingsmechanisme, immers niet iedereen is in staat heroïsch ten onder te gaan.
    Literaire waarde zonder moraal? Kun je me een schrijver noemen? Dat boek wil ik graag lezen.

  14. Maria Trepp schreef:

    Avatar van Maria TreppJa, volgens mij bestaan er geen literaire schrijvers zonder moraal, en zijn er wel veel goede schrijvers met een uitgesproken moraal. Bijvoorbeeld Brecht, bijvoorbeeld Grass, om bij mijn Duitse literatuur te blijven.

  15. Nicolaas schreef:

    Avatar van NicolaasPrachtige bijdrage Maria, waarin weer zoveel wijsheid spreekt. Als uit de reacties.

    Weet je, mag ik het boek laten spreken? Een literaire passage over zo veel kleine deugden. Die voor mij alles samenvat, over taal, moraal en menselijkheid.

    Ik geef de franse vertaling, de nederlandse heb ik niet bij de hand. Het betreft 22 januari 1945, de passage over de zieke Lakmaker.

    Lakmaker, de 17-jarige magere nederlandse jodenjongen, of wat er van hem over is, die door niemand wordt verstaat, omdat niemand zijn taal spreekt.

    C’était (ou plutot il avait été) un juif hollandais de dix-sept ans, grand, maigre, affable.

    (…)

    Lakmaker krijgt een aanval van dysenterie en bevuilt zichzelf en zijn slaapplaats. De 32 jarige onderwijzer Charles komt uit bed.

    Charles descendit du lit et s’habilla en silence. Tandis que je tenais la lampe, il découpa au couteau tous les endroits sales de la paillasse et des couvertures; puis, soulevant Lakmaker avec la délicatesse d’une mere, il le nettoya tant bien que mal avec de la paille tiree du matelas, et le deposa a bout de bras sur lelit refait, dans la seule position que le malheureux put supporter.

    (…)

    En Levi observeert, terwijl hij de lamp vasthoudt, Charles die onvermoeibare man, die met de zachtheid van een moeder de arme Lakmaker verzorgt.

    Je mesurais son abnegation a la fatigue qu’il m’aurait fallu vaincre pour faire ce qu’il faisait.

  16. maria schreef:

    Avatar van mariaDank je Nicolaas, een inspiratie om mijn Levi -boeken ten voorschijn te halen en weer eens te lezen.. en ook nog meer erover te bloggen.

  17. Nicolaas schreef:

    Avatar van NicolaasJa! En mooi dat ik bij jou die vertaling vond van zijn eerste woorden. Ik heb het zo goed en zo kwaad vertaald uit mijn franse tekst en de italiaanse er bij gepakt.

    Het gebruik van kikvors, kikker in de winter vond ik erg mooi. Haal je de vertaling uit een Nederlandse uitgave?

  18. maria schreef:

    Avatar van mariaja, ik durf het niet zelf te vertalen.. met een vertaalwetenschapper in wording dichtbij…

  19. Hugo Stephan Verbrugh schreef:

    Avatar van Hugo Stephan VerbrughAls alles volgens plan verloopt staat morgen (27 januari – bevrijding van Auschwitz) een blogpagina van mij (Middernachtszon) in rubriek actualiteit) in de Volkskrantblog-rubriek.

  20. assyke schreef:

    primo was dus gewoon een mens
    hij heeft het veertig jaar lang volgehouden
    door een beroep te doen op zijn verstand
    maar het hart laat zich niet aan de kant duwen

Leave a Reply



Recente berichten

Categorieën

Tags

Archief